'pa mbërritë ndjejmë aromën e detit'

…erdh’ edhe qetsia që ke kërkue tash a orë, tash jepi, ec…vajzat kanë fjetë mbrapa, duhet vetëm me u përqëndrue n’autostradë dhe me ecë…asht tre kalimshe, po rri te e mesmja, me 130 km n’orë mirë jam…po jo, a e shef atë makinën tjetër që t’erdhi te korsia e shpejtë, me sa ishte ? edhe pyet…ja shife, kilometrazhi jot thote 135 km n’orë, ajo tjetra duhet të jetë të paktën me 200 n’orë…a ia ndjen presion që shkakton te makina jote shpejtësia jote…fiuuuu, fiuuuu…ja edhe nji makinë e vogël, duhet të jetë Ferrari…sa shpejt mutin…mos ia fut kot, ty të pëlqen shpejtësia…po, por jo sot. jam me vajza, asnjiherë me vajza, kur të rriten, ta kam thanë, kur të rriten, kam me i provue shpejtësinë që due…sa e marrë, atëherë s’ke me pasë moshën e ke për ta lanë…ti je ma e marrë, qoftë e lanun qysh itash, hiq s’e kam merak.

sa shkoi ora ? njimbëdhjetë e gjysë e natës, s’je kërkund, Mynihu asht ende larg…jam lodhë, po rri te korsia e ngadaltë, se edhe te korsia e mesit janë makina që ma bajnë me drita të gjata, duket që s’jam aq shpejt sa duhet për ta...jam lodhë, duhet me kalue atje, të vazhdoj me 110 km n’orë, gjithësesi dikur kam me mbërritë.

ec…jam n’autostradë që s’ka kufi shpejtësie, ka nja dy orë që jam në këtë lloj autostrade, pastaj kam nevojë për gjumë. s’asht taman gjumë, asht nji këputje, e cila s’ka me më lanë me fjetë edhe nëse ndalem në stacionet e pushimit.

ndalem…

më duhet me shkue në banjo, prapë me pagesë…s’po gjej vend nëpër ferrat e pemët aty rreth…asht natë, jam me dhjetra makina të ndaluna si unë…dikush pushon, dikush ka marrë diçka me hangër, dikush kafe…shko në banjo, por mos guxo me marrë kafe…ajo bira e madhe që ta ban ajo në stomak të duhet nji javë me e mbyllë. shumë maune rreth e rrotull, shoferë që flejnë rrugash me jetë të tana. lene, ti s’je për hall në rrugë, as për punë, je për qejf, kështu rrugë boll ke me ba, por e din që mbas çdo rruge asht nji dëshirë që ke me plotësue…kjo duhet me ta hekë lodhjen…shkoj në banjo ndriçue fort mirë…aty, si në tana vende të tilla pushimi, takon tanë botën…shkoj me pushue në makinë…aty afër temes janë dy makina me targa franceze, janë të Alsace…nëse s’janë shqiptarë, kanë me kenë boshnjakë ose turq…po janë turq…pesë veta në nji benz…sa të vështirë e kanë këta me pushue…e për sa e bajnë ? burri i asaj turkes te puna më pat thanë e bajnë për tre ditë ose katër…janë shumë, por ata e bajnë, s’i dihet në çfarë zonet i kanë të afërmit e i duhet makina…flej maj leni turqit…mezi po gjej rehati, leva e frenave të dorës më hyn në bel, duhet me i gjetë nji zgjidhje…hajt Jutbinë se nuk të duhet jasteku i kuq…ia marr, ajo asht fjetë dhe Zara në krah, i ra kryeti në nji anë moj ma…hajt se tash ia jap prapë, sa të flej…ngulja vështrimin atij yllit atje në cep të dritares së pasagjerit…ka pak ré, por duket qartë, edhe hana…ah, lene mos u ban romantike tash, ke nevojë për pushim…e kam hapë pak dritaren me u ajrosë…sillem e pështillem e prapë s’më zë gjumi…nisu pra për rrugë…kam hallin e syve, s’më bajnë gjatë hapë…hajt rri freskoju edhe pak, duhen orë me kalue në Austri…

rrugë…edhe pse asht ora dy e natës ka boll makina…ja shife kte teposhtën këtu, si duken makinat varg dritash të pemës së vitit të ri, pastaj ngjitja njisoj…këto makinat e mëdha kanë me kenë pengesë për mue nëse eci me 110 km n’orë, duhet me i parakalue e jo gjithmonë e ke korsinë lirshëm…hajt të rri te e mesmja…rrugë prapë, natë, prapë shpejtësi e pakufizueme…sa asht, 140 km n’orë…ule pak, duhet me mbajtë nji ritëm, edhe për makinën…n’autostradë ka prapë punime…gjermanët rregullojnë rrugët e veta verës, i bajnë me tre korsi, diku ura, punojnë edhe natën…shkon 110 km n’orë, pastaj me zbritë në 80 km e pastaj në 60 km…janë të ngushta dreqin ndamjet…po sikur të më marrin teshma, pah, ka me ma lëvizë drejtimin e kam me hasë te ndamjet e betonit…diku në nji tabelë shof emrin Villach…asht qyteti i parë austriak në kufi me Gjermaninë, pra qenkam afër me Austrinë…hajt ec edhe pak, ja shkoi ora tre e natës, mbaje vedin hë burrneshë, s’ke ecë shumë…ka gra që ecin ma shpejt se ti…çka prêt ? Zadarin ma, a janë të gzume vajzat që janë nisë për aventura të reja, hajt pra banua qejfin, gëzimi s’duhet me kenë i rrallë ndër to, as te ti, se ndryshe nuk ke se si e merr tanë këtë rrugë vetëm…

rrugë prapë…moosss, kam harrue me ble vinjetat, po sa rob i trashë, për gjysëm ore kthehem te nji qendër super e madhe pushimi, asht kompleks i madh, ka hotel të madh, qendra të mëdha shërbimi…hyj e blej vinjetat, janë disa bileta ngjitëse që i ven në xham dhe kalon me ta në disa pika në Slloveni…hajt tash mos u llasto, nisu se boll u sjelle…sa hy në Austri, nji natë e thellë dhe…shiiiii, i imët, i ftoftë, tabelat tregojnë temperaturat 9 gradë jena në nadjen e 27 korrikut. ma andej, shiut i shtohen punimet n’autostradë…këto vendet europiane e bajnë me fjalë me i ba punimet në nji kohë…ndamje krejt të ngushta, janë disa makina me targa austriake që ecin ma shpejt…banojnë në zonë prandaj e njofin mirë rrugën…unë kam hallin vetëm kur të ndryshoj drejtimet mos të gaboj se kush dreqin sillet nëpër rrugë të panjoftuna me gjetë drejtimin e duhun…sa e marrë bahesh, po këto rrugë i kanë ba njerzit në kambë, gomar, kuaj, karroca, e ti bëtha jote po i ban në makinë…e di, kam për ta ba rrugën, por thjeshtë kam frikë, e më ndodh ndonji difekt, në këtë vend, në këtë natë, shi, kam hallin e vajzave…hajt hajt jepi, këtu në Austri asht me 110 km n’orë, jepi…po zbardh, ah sa mirë, drita më frymëzon me ecë ma mirë e ma shpejt…në pesë të nadjes hyj në nji zonë me mjegull të madhe, i ndezi dritat e mjegullës…duhet me ecë me 70 km n’orë, nuk shof asgja, kjo mjegull m’i pret krahët…diku qartësohet, diku mjegullohet…hiq, sikleti rritet, duhet me u ruejtë si për makinat para ashtu edhe ato që vijnë mbrapa…mos u mërzit, nuk e nisin makinën si Atje…nji orë ky siklet, pastaj dalngadalë hapet koha…kam nevojë për gjyslykë, se nadja më lind tanë diell në makinë, vjen prej nji cepi mali dhe ta ndriçon bukurinë që të rrethon…nuk je vetëm tash jepi…kte herë i ke shkelë tana shpejtësitë a e din, ban kujdes, se tash asht ditë e të fotografon ndonji kontrollues shpejtësie e të vjen fatura në shpi…vajzat prapë fjetë…ndalem te nji qendër pushimi…vjet jam pasë ndalë te e njëjta…shkoj në banjo…nuk e paguej kte herë, hyj nën ‘te…laj faqet dhe dal…

due me fjetë nja njizet minuta…qeshi me vedi, vjet patëm nji kujtim krejt qesharak në këtë pikë…ta tregoj ? po ti e din…isha lodhë shumë, e më kishte kapë me shkue në banjo, radha aty ishte deri jashtë lokalit, por e gjetme zgjidhjen, origjinale krejt…kur je e vogël nuk dukesh hiq nën maune…

pushoj pak, ora po shkon gjashtë…hajt tash nisu, a don me mbërritë për ditë në vend…ec ma mirë sa nuk janë çue kto të dyja, që kur fillojnë me gri sallatë ta bajnë kryet dhallë…pah, a mendon edhe ti se kanjiherë flasin shumë…kështu kam kenë edhe unë ? s’e di…unë s’mbaj mend se kena pasë shumë kohë me kenë fmi…disa mbasdite, s’di se sa kanë kenë, por di që kam luejtë tana lojnat, në bahçe, n’rrugicë, por edhe që kam ba tana punët që kërkonte oborri i shpisë…hajt tash çka po të duhet më gërmue…rruga kërkon motivacion pozitiv, leni tërrci e vërrci…uee, ja shif…je te autostrada me tre korsi…ajo që të ka mahnitë vjet, këtë vit e shef si diçka familjare…tre korsi me emna poshtë, me vazhdue për Austri, për Slloveni në mes e Itali korsia e tretë…secila makinë merr drejtimin e vet…para kam makina me targa gjermanie…patjetër janë ose shqiptarë ose turq…hyj në Slloveni, e kupton se kalon tunelin e supergjatë, gati 7 km tunel…ora shkoi 8 e nadjes, tash me taman due me pushue…

kam ecë ma shpejt se vitin e kaluem…po viti i kaluem ishte hera e parë që e bane rrugën moj budalle…ulem dhe i çoj vajzat prej gjumit, ka pak ré te pika e pushimit që ndalem, por s’ka gja, jena ma afër se dje dëshirës…ndalena në nji vend ku dëgjon tana gjuhët e botës, ka polakë, shqiptarë po e po, flasin shqip …aty hamë nadjen, në kambë, të bordura ku kam parkue makinën…vajzat lajnë pak faqet e rregullojnë flokët...afër kena dy familje, njena polake, tjetra duhej të ishte patjetër hungareze…hanë njisoj si ne, gjanat në dorë…po tash lejoja vedit nji kafe…s’ka linjë interneti, dmth s’kap telefoni jem, por kush po mërzitet, hajt se tash e gjejmë diku…pi kafen, me qumësht, po mutin i ke hedhë shumë sheqer…njaty nji zog han dramca…Jutbina e Zara knaqen tue grimcu biskotat (i kanë ba vetë dy netë ma parë) dhe ia japin zogut…harrohet mbas lojës së zogut edhe vajza, ndoshta hungareze…

para kambve tona, pasi ik çifti shqiptar tanë zhurmë me bluzën Gashi në shpindë të djalit, vjen çifti polak me fmi…qetsi, asht nadje, hajt ta shijojmë ktë nadje tanë bashkë…pastroj pak makinën përbrenda, nji grusht të madh plehnash, sistemoj gjoja shtratin e tyne mbrapa dhe nisena prapë…tash vajzat janë çue ka ma shumë biseda në makinë, por edhe grindje…kuptoji se kanë sa kohë në makinë, e fillojnë natyrshëm grindjet…po janë të kënaquna, dielli fillon e ndriçon ngadalë nëpër autostradën e Sllovenisë…ato kujtojnë të njëjtat vende që kena pa edhe vjet…u vjen keq që nuk e kanë pa panoramën austriake…i tham, s’ka ndryshue hiq nga vjet, kushedi sa miliona vjet asht njashtu, mrekulli…

më duhet me ba pagesën e autostradës së Sllovenisë…zotnia, burrë i qeshun…përpiqet me kuptue se prej kah je…turkish, no, bosniac, no…albanian…Mirëdita, kalofshi mirë…paaah, nja nji mirëdita falas pa e detyrue kush…baj pagesën e nisem prapë…kupton që hyn në Kroaci, se fill vjen dogana e parë, kontrolli i parë, radha e parë…bah kushedi sa rradhë kena me pasë simjet…fillon Kroacia me autostradën e vet rreth 400 km vetëm drejt, veç a ke forcë me ecë…uffa, i gjej forcat edhe atje ku s’ka, si kjo ‘mirëdita’ e atij zotnisë…ban nxehtë shumë, jena në vendet ballkanike…ndalena nja nji orë gjysë pa mbërritë në vendin e parë të aventurave tona…

na vjen era djersë, lodhje, por hiq mërzitje…ndërrohena njaty në mesin e njerzve, shkojmë e shplahena në banjo…pa pare kte herë…hamë edhe diçka, shijojmë nji akullore të madhe…ka linjë interneti në nji vend…lajmëroj njerzit që e dinë se jam në rrugë…pak respekt për merakosjen e tyne…i shkruej shkurt dy gjana te vogla mikeshave të mia…jam afër, edhe pak mbërrij…urime…të duhen patjetër për rrugën…

autostradë…shumë nxehtë, djeg gjithandej…mbas mesditet, njaty ku pjek dielli, ora dy e drekës, lexojmë tabelën Zadar dhe marrim daljen për me shkue në këtëë qytet, që s’di pse duhet me pasë ra në dashni kështu si kot…hajt Zarë ven në GPS adresën e nji kampingu që ke qejf me shkue…e ndjejmë pa mbërritë aromën e detit e të ranës.

shoqja jeme franceze Sab, më pat dhurue dikur nji nga këto flitet që duhet me përdorë gratë në rast kërcënimi…kësaj radhe ma kujtoi që mos me e harrue, se nëse të duhet ta kesh…shoqja jem Lor, njimijë herë më kujton se duhet me pasë kujdes rrugës e sidomos natës…Linda me shkruen rrugë të mbarë e me mend në krye…edhe unë vetë kam frikë për vajzat e për vedi kur nisem për rrugë…biles stresi e frika rrugws mw kapin gati nji javw ma parw…nuk asht pak, janë rreth 1800 km, që shpesh bahen 2000 vetëm me shkue…po diku kam nji siguri…ktë siguri nuk ma jep as fakti qw udhëtoj shpesh, as sporti që praktikoj, por që jam grue dhe jetën deri tash, që nuk ka kenë vetëm aventurë, e kam jetue si nji udhëtim i gjatë për me shkue në vendin ku due, nji udhëtim ku ke kohë me gjykue vedin e veprimet që ban...udhëtim që të mëson si duhet me e përdorë shpejtësinë e qetsinë në të mirën e bijave që e gëzojnë njisoj si ti gëzimin e vet.

 2017

Entela Tabaku: Leximi i “Vjeshta e hershme dergjet nё mua

Arben Idrizi

***

Vjeshta e hershme dergjet në mua,

e vakët dhe e ngeshme.

E vuaj, mahnitshëm, të qenit.

Njëjtë si pemët, iu bëj hije rrënjëve të mia.

E megjithatë, të gjitha ëndrrat tashmë kanë migruar.

Nuk ishte kështu, nuk mund ta merrja me mend

se do të bënte vaki kështu, as nuk

më shkon mendja të jem i pakënaqur tash.

Jo rrallë njeriu mbetet i shtangur nga e zakonshmja,

e kjo nuk vjen aspak vetëm për shkak të injorancës.

E keqja, e këtë është turp të mos e themi dhe me zë të lartë,

ka qasje autoritare te çdo qenie njerëzore, pa përjashtim.

(marrё nga revista POETEKA - nr. 38, 2016)

Leximi i parë (leximi i sipërfaqes)

Poezia dhe lexuesi kanë nevojë të takohen disa herё pёr t’u njohur. Si takimet e dashurisё. Nёse pas takimit tё parё nuk ke mё dёshirё tё rikthehesh, atёherё e di se nuk bënte për ty. Nё çdo takim mёson dhe ndien diçka tё re pёr poezinё dhe pёr veten.

Sa më thellë të mund t’i hysh një poezie, sa më thellë gërmon ajo në ty, aq më e mirë është ajo. Pёr ty, si lexues. Në këtë perspektivë leximi i parë është gjithmonë një lexim i së dukshmes, i sipёrfaqes: tema (për çfarë flet poezia) dhe gjuha poetike (çfarë e mban një poezi në këmbë figurativisht, cilat janë metaforat, gjetjet, ritmi).

Në leximin e parë vëren edhe si të bën të ndihesh kjo poezi. A të hyn në gjak, a të flet ty apo ta kundron botën me sytë e tjera kujt. Nëse pas këtij leximi i ke thënë të gjitha, atëherë e di se kjo poezi ishte e këndshme. Kaq. Kurse poezia e mirë të rikthen tek vetja gjithmonë. Asaj nuk mund t’i ikësh, ashtu si nuk mund t’i ikësh vetes.

(Këto poezitë pa titull do më çmendin mua. Jam ende në dyshim nëse do tё duhej ta lexoja sё bashku me poezitё e paravendosura, si pjesё e njё tё tёre. Mё nё fund vendos ta lexoj si poezi më vete.)

Poezia mё sipёrfaqet me dy pamje. Pamja e parё ёshtё poezi në kuptimin klasik të fjalës, me mendimin dhe ndjenjёn tё shprehur figurativisht. Ja, lexoje kështu:

Vjeshta e hershme dergjet në mua,

e vakët dhe e ngeshme.

E vuaj, mahnitshëm, të qenit.

Njëjtë si pemët, iu bëj hije rrënjëve të mia.

E megjithatë, të gjitha ëndrrat tashmë kanë migruar.

Po të ishte një poezi e publikuar në fb, ma merr mendja do t’i kishim komentuar se këtu mbaron poezia: vjeshta që dergjet në poetin dhe krijon atmosferën e një stine në të cilën pashmangëshmërisht gjithshka do të shkundet e kalbet. Vakët dhe ngeshëm.

Përzgjedhja e fjalëve dëshmon një talent të veçantë nё metafora. Mendoje vetëm këtë: vjeshta dergjet. Dergjet, kjo fjalë e mrekullueshme e shqipes, kjo shtrirje e lëngueshme që nuk më vjen ndër mend në asnjë gjuhë tjetër.

Kjo vjeshtë që dergjet. Dergjet në mua. E shtrirë për të vdekur në poetin. Ngeshëm. Vakët. Sepse është e hershme. Sapo ka filluar. Provoje lexoje edhe vetëm kështu:

Vjeshta e hershme dergjet në mua,

e vakët dhe e ngeshme.

Edhe këtu mund të mbaronte poezia, si poezi moderniste. Por ky ngjan se ёshtë poet i një lloji tjetër. Tre vargjet që vijojnë e tregojnë përjetimin e dergjjes me shumë zemërgjerësi. Së pari i vënë një emër: është vuajtja e të qenit.

Dhe vuajtja e të qenit në vetvete nuk është asgjë e jashtëzakonshme per poetin. Është një vuajtje e zakonshme, bashkёshoqёruese e ekzistencёs se poetit. Poetё tё lumtur nuk ka. Ajo qё mё duket jashtё tё zakonshmes ёshtё mёnyra si vuan ky poet: mahnitshёm. Mendoji vargjet pa këtë fjalë:

*E vuaj të qenit.

Njëjtë si pemët, iu bëj hije rrënjëve të mia.

Dhe do të mjaftonte ajo gjetje “u bëj hije rrënjëve të mia” për ta mbajtur vargun gjallë. Por krahasime e metafora të tilla ka shumë. Shqipja është gjuhë e pasur me metafora prandaj edhe e bekuar me shumë poetë. Me thënë të drejtën, nganjëherë mrekullohem me metaforat dhe gjetjet e poetëve në shqip. Por poezia nuk qëndron në metaforën.

Qëndron në mënyrën si e përdor atë. Dhe ajo fjalë e thjeshtë ”mahnitshëm”, është një levë që e ngre poezinë në një nivel tjetër. Me atë fjalë e kupton se poezia, në kuptimin klasik të fjalës, nuk ka për t’i mjaftuar poetit.

Ajo fjalë, e ngulur aty në mes, tregon se poeti qëndron pëmbi gjuhën. Sepse ai vuan mahnitshëm. Mendoje këtë gjetje: pranëvënia e “vuaj”, domethënë diçka që më mundon e më dhemb, me “mahnitshëm”, domethёnё habitem shumë nga diçka e jashtëzakonshme.

Nuk ishte kështu, nuk mund ta merrja me mend

se do të bënte vaki kështu, as nuk

më shkon mendja të jem i pakënaqur tash.

Mbasi e ka patinuar poezinё me mjete poetike tё pёrzgjedhura, befas toni i poezisё ndёrron krejt. Si ato vajzat e reja qё bёjnё grim dhe zbukurohen, por befas e lajnё gjithshka para se tё dalin, sepse grimin e patёn veç pёr qejfin e vet. Vazhdimi i poezisё shtrihet nё nje nivel tё ri.

Jo rrallë njeriu mbetet i shtangur nga e zakonshmja,

e kjo nuk vjen aspak vetëm për shkak të injorancës.

Edhe lexuesi mbetet i shtangur kёtu. Nga e zakonshmja e fjalёve. Poezia klasike i ka lёnё vend nё mёnyre abrupte njё diskursi tё ri. Pёrshkrimi metaforik i pjesёs sё parё zёvendёsohet me njё deklamim tё thjeshtё, ku fjalёt thonё atё qё duan tё thonё, drejtpёrdrejt. Njё lloj morali i pёrrallёs, apo?

E keqja, e këtë është turp të mos e themi dhe me zë të lartë,

ka qasje autoritare te çdo qenie njerëzore, pa përjashtim.

Leximi i dytë (leximi i teknikës)

Ti me siguri e ke vënë re, se leximi i pare i kësaj poezie nuk ishte leximi i sipërfaqshëm. Ma merr mendja sepse kjo poezi ka njё strukturё projektuese, qё pasqyrohet edhe nё leximin e saj. Leximi i parё projekton tё dytin dhe anasjelltas.

Tre struktura paralele e mbajnё poezinё, paralele jo tё mbivendosura dhe nёnvendosura siç ndodh rёndom nё poezi. Qё nё njё farё mёnyre ёshtё arti i kuptimit tё mediuar dhe tё nёnkuptuar. Kёtu teksti dhe nёnteksti janё tё vendosura paralel:

1. poetika e metaforёs

Vjeshta e hershme dergjet në mua,

e vakët dhe e ngeshme.

E vuaj, mahnitshëm, të qenit.

Njëjtë si pemët, iu bëj hije rrënjëve të mia.

E megjithatë, të gjitha ëndrrat tashmë kanë migruar.

Poezia me P tё madhe. Me metafora qё zbёrthehen lehtё qё nё lexim tё parё, si tё gjitha metaforat e kёsaj bote. Tё shoqёruara nga njё palёvizshmёri, njё gjendje e shtrirё, njё pritje e lёngueshme qetёsisht. E vetmja lёvizje, migrimi, ka mbaruar. Dhe ka pllakosur dergjja.

2. recitativi lidhёs

Nuk ishte kështu, nuk mund ta merrja me mend

se do të bënte vaki kështu, as nuk

më shkon mendja të jem i pakënaqur tash.

Ky ёshtё tё vuajturit mahnitshёm. Kjo dergjje ishte diçka e paparashikuar nga poeti, qё ka mbetur kёtu me rrёnjёt e veta pa mundur t’i ndjekё ёndёrrat qё migruan. Por kjo nuk ёshtё arsye pёr tё qenё i pakёnaqur. Tash.

Palёvizshmёria ka pllakosur jo vetёm trupin, pemёn qё bёn hije. Por edhe mendjen. Dy shprehje me “mendje” brenda tre vargjeve: “nuk mund ta merrja me mend” dhe “nuk mё shkon mendja”. Tё dyja folje tё lёvizjes “marr” dhe “shkoj” me njё NUK tё madh pёrpara. Tё vuajturit mahnitshёm. Kёto vargje lejojnё vendosje paralele tё strukturёs sё tretё.

3. poetika e diskursit tё drejtpёrdrejtё me pёrgjithёsim tё qenies njerёzore

Jo rrallë njeriu mbetet i shtangur nga e zakonshmja,

e kjo nuk vjen aspak vetëm për shkak të injorancës.

E keqja, e këtë është turp të mos e themi dhe me zë të lartë,

ka qasje autoritare te çdo qenie njerëzore, pa përjashtim.

Tashmё gjithshka shpjegohet dhe pёrgjithёsohet. Palёvizshmёria e ka njё emёr: shtangia nga e zakonshmja. E keqja ёshtё autoritare, tё lё pa frymё, pa vullnet, pa ёndёrra. Tё shtang. Jo pse nuk di mё mirё, por sepse e keqja e ka kёtё qasje te çdo qenie njerёzore, pa pёrjashtim. Edhe te poeti. Njё palёvizshmёri e kushtёzuar, njё pemё qё u bёn hije rrёnjёve tё veta. Ku ka mё tё palёvizshme por njёkohёsisht tё gjallё se pema?

Leximi i tretё (leximi i mendimit)

Poezia e mirë e shtyn lexuesin pashmangshëm në një lexim të tretë, leximin e mendimit. Sepse poezia nuk është vetëm teknikë dhe fjalë. Poezia është mendim. Poetët e talentuar mbjellin mendime dhe përjetime në ne. Leximi i tretë e ndihmon lexuesin të ndjekë fillin e mendimit të poetit dhe fillin e mendimit të vet.

Duhet ta pranoj se kjo poezi mё ka lidhur kaq shumё me teknikёn e pёrdorur, sa mendimet mё sillen e mё pёrsillen jo aq shumё rreth asaj qё thotё, por si e thotё. Kjo poezi ёshtё ndryshe. Unё jam vetё njё nga ato qё preferoj poezi qё kanё shtresa, mbishtresa dhe nёnshtresa.

Njё poezi pa shtresa ёshtё e vdekur. Por ja ku jam e shtangur para njё poezie qё m’i thotё tё gjitha nё lexim tё parё, me shtresa te palosura ne fund te shtratit. Dhe mundohem tё kuptoj se pse nuk e kam hedhur tej, siç bёj zakonisht me poezi qё flasin shumё, qё pёrpiqen tё mё japin mend, qё ma paraqesin njё poet tё gjithёdijshёm, tё pikuar nga qielli, mё sё paku hyjnor? Dhe kam dy pёrgjigje:

- sё pari sepse pamja e parё ёshtё kaq e bukur, vjeshta qё dergjet nё poetin, tё vuajturit mahnitshёm, pema qё i bёn hije rrёnjёve tё veta. Palёvizshmёria, migrimi i ёndёrrave, e keqja si njё qasje e zakonshme. Poeti si pemё.

- sё dyti sepse ka njё indiferentizёm ndaj lexuesit qё mё intrigon. Poeti nuk pёrgjithёson pёr tё mё shtangur mua si lexues, ai thjesht papritmas, nё pamjen e dytё, del nga vetja dhe kundron njeriun qё shtrihet para kёmbёve tё veta. Ai vetё, ashtu si e keqja, ka njё qasje autoritare ndaj poezisё sё vet. Pa pёrjashtim.

Leximi i katërt (leximi i vetes)

Në leximin e katërt lexuesi e njeh mirë poezinë, tashmë. Nëse ka mbërritur deri këtu e do këtë poezi, e dashuron. Për temën, gjuhën poetike, për mjeshtërinë e realizimit, për fillin e mendimit, por sidomos sepse në leximin e katërt ka për ta ndier poezinë deri në fund, ka për t’ia ndier dehjen, magjinë, do të jetë a thua se e ka shkruar vetë. Leximi i katёrt ёshtё leximi i vetes.

Jo rrallё mbetem e shtangur nga e zakonshmja.

Entela Tabaku: Leximi i poezisë “Homo Migrantis”

HOMO MIGRANTIS 

Shqiptar Oseku

Më ndalonin nē çdo kufi

Më kujtohet

Ma kërkonin një letërnjoftim të vjetër

Unë ua jipja e ndrydhja panikun

Aty më rrinte emri mbiemri

Data e vendi i lindjes

Ishte mot i lig

Mua më ndiqnin të shtëna

E ata lexonin me belbëzime

Qenien time

Ma skanonin dyshueshëm

Dikur më lejonin të dal

(Por jo të hyj-

kjo do të më mirrte akoma tjera vite)

Tashti në kufi ndalin kipcin tim

Të ndjekur me të shtëna

Ia skanojnë

shkaqet e qenies

Belbëzimthi

Emrin mbiemrin Datat e vendet

(Thuase dikush bëhet unë pa arsye)

E ai mban erë gjak-

Unë ndiej në eshtra tek vjen

Një mot i lig

E kërkoj me instinkt në xhepa

Letërnjoftimin e vjetër

Leximi i parë (leximi i sipërfaqes)

Poezia dhe lexuesi kanë nevojë të takohen disa herё pёr t’u njohur. Si takimet e dashurisё. Nёse pas takimit tё parё nuk ke mё dёshirё tё rikthehesh, atёherё e di se nuk bënte për ty. Nё çdo takim mёson dhe ndien diçka tё re pёr poezinё dhe pёr veten. Sa më thellë të mund t’i hysh një poezie, sa më thellë gërmon ajo në ty, aq më e mirë është ajo.

Në këtë perspektivë leximi i parë është gjithmonë një lexim i së dukshmes, i sipёrfaqes: tema (për çfarë flet poezia) dhe gjuha poetike (çfarë e mban një poezi në këmbë figurativisht, cilat janë metaforat, gjetjet, ritmi). 

Në leximin e parë vëren edhe si të bën të ndihesh kjo poezi. A të hyn në gjak, a të flet ty apo ta kundron botën me sytë e tjera kujt. Nëse pas këtij leximi i ke thënë të gjitha, atëherë e di se kjo poezi ishte e këndshme. Kaq. Kurse poezia e mirë të rikthen tek vetja gjithmonë. 

Asaj nuk mund t’i ikësh, ashtu si nuk mund t’i ikësh vetes: Homo Migrantis, titulli i bie gozhdës drejt e në krye. Për lexuesin që e ka gozhdën të matur në mish të vet dhimbja është gati fizike. Në poezinë shqiptare, që ka disa vite që po përpiqet të rrëfejë emigrimin, ikjen, syrgjynosjen, hyn më në fund një term që e përfshin të gjithë fenomenin: homo migrantis, një metaforë etnografike. 

Gjetja e këtij përcaktimi është kapësja e parë që e shtrëngon poezinë dhe e ngre atë nga masa gri e poezive të rëndomta të emigrimit. Homo Migrantis i rrëfyer këtu si një specie më vete që mbahet fort mbas një karte, vlera e së cilës bëhet e pazëvendësueshme, pikërisht kur je një homo migrantis: letërnjoftimi, karta që të përcakton aty ku askush nuk e di (dhe as do t’ia dijë) se kush je. 

Karta që ta përcakton dhe ta përkufizon fatin. Letërnjoftimi si metaforë dhe si mallkim. I mbushur me emra të vështirë (a të frikshëm) që askush nuk mund t’i shqiptojë, veç t’i belbëzojë.

Poezia është e ndërtuar në dy rrafshe kohore, dje dhe sot, të ndara dukshëm. Pjesa e parë e poezisë është rrëfimi i së djeshmes, “më kujtohet” dhe koha e pakryer e foljeve mbështesin rrëfimin e ikjes. Një ikanak që ikën me panikun dhe letërnjoftimin si të vetmit shoqërues. 

Të dy këta shoqërues janë prova të një identiteti të refuzuar, një identitet që veç belbëzohet, skanohet dhe askush nuk e pranon krahëhapur. Një ikje, për më tepër, e përsëritur në kohë “Dikur më lejonin të dal/(Por jo të hyj- kjo do të më mirrte akoma tjera vite)”. 

Pjesa e dytë e poezisë është kthim në të sotmen të shënuar me “tashti” dhe foljet në të tashmen. Një kipc shfaqet në skenë. Një kipc, një dytëshor, thotë Fjalori, “njeri që nga pamja e jashtme duket pothuajse njësoj me një tjetër, njeri që i ngjet aq shumë një tjetri, sa mund ta marrim për të, kipc.” Ja, e mësova edhe një fjalë që nuk e dija, më ndodh rëndom kur lexoj Osekun. 

Në pjesën e dytë të poezisë rrëfimi i ikanakut i përket një tjetri. Poeti veç ia ndien erën ikjes, vjen era gjak dhe historia përsëritet. Poeti ndihet si kipci: poeti dje, kipci sot. Poeti është kipci, kipci është poeti. Poezia mbyllet aty ku nisi, në panikun e ndalimit në kufi. Në çdo kufi. Duke e mbyllur kështu rrethin e identifikimit.

Leximi i dytë (leximi i teknikës)

Leximi i dytë zakonisht nis e t’i zbulon sekretet e realizimit, ёshtё leximi i teknikёs. Shumica e poezive nuk kanë sekrete, kanë vetëm metafora. Por talenti i vërtetë nuk qëndron në metaforat. Mendja e njeriut është një prehër i pafund metaforash. 

Talenti i vërtetë qëndron në krijimin, shpesh spontan, të një ndërthurje metaforash, gjendjesh dhe emocionesh që e rishpikin poezinë në mendjen e lexuesit. Lexuesi e gjen veten duke zbërthyer teknikën e poezisë njëkohësisht që zbërthen veten. Në këtë pikë poezia duhet lexuar me zë të lartë:

A e lexove?

Teknikisht Homo Migrantis është poezia e mjeshtërisë së identifikimit tridimensional. Në sipërfaqe të duket se shenjat më të rëndësishme janë ato që shenjojnë kohën, udhëtimin në kohë të poetit, historinë që përsëritet. 

Lexuesi rri në majën e kodrës së leximit të parë dhe kundron ç’u bë. Aty poshtë, Homo Migrantis shalon fatin e vet, në këtë rast i ndjekur nga të shtëna. Por s’është veçse sipërfaqja. Ajo që vlon brenda leximit është edhe një tekst tjetër: është përsëritja këmbëngulëse dhe e pamëshirshme e përemrave që shenjojnë vetën e parë:

Më ndalonin ...

Më kujtohet ...

Ma kërkonin ...

Unë ...

më rrinte ...

Mua më ...

Qenien time ...

Ma skanonin ...

më lejonin ...

do të më mirrte ...

Toka nis e tundet e shkundet në leximin e dytë. A e ndien? Ajo që lexuesit së pari iu duk një kodër vrojtuese, në të vërtetë është kurrizi i një kafshe të madhe. Kafsha çohet ngadalë në këmbë dhe nis lëviz me lexuesin kaluar. Paniku i ikjes, skanimi i qenies, të shtënat, bëhen pjesë e përjetimit të vetë lexuesit, që në këtë mënyrë e kalon kufirin e poetit. 

Ndjekja, përndjekja bëhen pjesë e përjetimit të leximit. Angështia e poetit bëhet angështia e lexuesit. E kaluara e poetit perjetohet live nga lexuesi: ndjekja, ndalimi, dalja, moshyrja.

Deri këtu, gjithshka është e njohur, si teknikë dua të them. 

Rrëfimi në vetë të parë e krijon shpesh iluzionin e idetifikimit me poetin. Kjo këmbëngulja kryefortë me përemra identifikues e shënon një talent të veçantë, por origjinalja e kësaj poezie është megjithatë se ajo e shtyn edhe më tej lexuesin. 

E shtyn në pjesën e dytë. Aty ka edhe një kufi tjetër që duhet të kalohet: kufiri i kipcit. Poeti nuk po rrëfehet për të treguar historinë e vet. Përndryshe do të ishte një poet i zakonshëm dhe këto lexime nuk do të shkruheshin kurrë. Sepse historia e poetit është shkruar në mënyra të ndryshme edhe herë të tjera. 

Por në pjesën e dytë të Homo Migrantis vetë poeti e kalëron fatin e kipcit, identifikimi me të shprehet qartë:

“Thuase dikush bëhet unë pa arsye”

Kështu hapet loja e identifikimit: lexuesi, poeti dhe kipci. Lexuesi është poeti, poeti është kipci, kipci është lexuesi? Kjo është mjeshtëria. Mbyllja e rrethit i jep një karakter gati universal poezisë. Të gjithë e ndiejnë motin e lig që po afrohet, të gjithë njëherësh kërkojnë në panik nëpër xhepa letërnjoftimin e vjetër. I ndalur në çdo kufi të poezisë lexuesi letërnjoftohet me përjetimin e poetit.

Leximi i tretë (leximi i mendimit)

Poezia e mirë e shtyn lexuesin pashmangshëm në një lexim të tretë, leximin e mendimit. Sepse poezia nuk është vetëm teknikë dhe fjalë. Poezia është mendim. Poetët e talentuar mbjellin mendime dhe përjetime në ne. 

Leximi i tretë e ndihmon lexuesin të ndjekë fillin e mendimit të poetit dhe fillin e mendimit të vet, një lexim filozofik domethënë:

Dy mendime më përsillen në krye duke lexuar:

Ku ka Homo Sapiens do të ketë Homo Migrantis.

Një herë Homo Migrantis, gjithmonë Homo Migrantis.

Ai çfarë je ti sot, do të jetë dikush tjetër nesër. Të gjithëve na përndjekin të shtënat, në mos sot nesër. Jemi të gjithë ikanakë dhe kalërojmë të njëjtin fat. Era e gjakut ndihet sot në gjithë botën. Vrojtuesit janë kalërues, me dashje apo pa dashje. Ikanakët e djeshëm janë vrojtuesit e sotëm. Ku ka Homo Sapiens do të ketë Homo Migrantis. 

Një herë Homo Migrantis, gjithmonë Homo Migrantis. Poezitë e mira e kanë të ndërtuar në vete një aktualitet që nuk vjetërohet kurrë. Dhe në u pastë vjetëruar e kanë aftësinë të ta projektojnë si të gjallë në ndjesitë e tua.

Poezia është interesante edhe në një plan tjetër, në planin e poetikës së mërgimit. Poezia e mërguar shqiptare ka zakonisht dy qasje ndaj gjendjes së vet: patriotizëm dhe mall. 

Patriotizmi është karakteristik i një mërgimi politik. Malli është karakteristik për poezinë e sotme të mërgimit ekonomik. Homo Migrantis i përket një poezie globale të mërgimit. Një poezi që është gjithnjë në kërkim të identitetit. Kjo poezi çdo kufi e përjeton si etapë të zhvillimit të një identiteti të ri.

Leximi i katërt (leximi i vetes)

Në leximin e katërt lexuesi e njeh mirë poezinë, tashmë. Nëse ka mbërritur deri këtu e do këtë poezi, e dashuron. Për temën, gjuhën poetike, për mjeshtërinë e realizimit, për fillin e mendimit, por sidomos sepse në leximin e katërt ka për ta ndier poezinë deri në fund, ka për t’ia ndier dehjen, magjinë, do të jetë a thua se e ka shkruar vetë. Leximi i katёrt ёshtё leximi i vetes:

Unë qëndroj në kufi. Më ndalonin në çdo kufi. Sytë dyshues të policit të kufirit ma skanojnë qenien. Unë dhe letërnjoftimi bëhemi një. Unë jam shqiptare. Viza i duket fallco. Unë jam fallco. Më kthen në kufi. Unë qaj. Gozhda rreh në mish.

Je suis Homo Migrantis.

Shqiptar Oseku: Dashuria e vërtetë e poetit

Ne që na pëlqen të shkruajmë poezi përmendim shpesh fjalën "dashuri" dhe tingëllojmë shpesh shumë romantikë. S'e kam fjalën për Charles Bukowskin dhe Enkeleda Ristanin, po për ne vdektarët e thjeshtë pra.

Por e vërteta është se poetëve s'u zihet besë. Do të më urrejnë për këto fjalë, ashtu siç urrehen nga esnafi magjistarët që zbulojnë mashtrimet. Por do ta them hapur, unë s'gënjej në kohën e lirë. Poetët e mëdhenj s'bien kurrë në dashuri me dikënd më fort se me artin e vet.

Në mbrojtje të poetëve, njësoj ndjejnë dhe të gjithë artistët e mëdhenj. Prozatorët, piktorët, valltarët, artistët e cirkut si Houdini. Por edhe të gjithë shkencëtarët e mëdhenj, matematicienët, fizikantët, biokimistët që fitojnë çmimin Nobel. Biles edhe politikanët idealistë dhe shitësit e zotë, sipas një studimi amerikan. A e di sa shumë nga ata janë single a të ndarë, mendja s'ta merr.

Pse kështu? Epo, ndal e përfytyro një çast neurokiminë e trurit. Kur një person i fantaksur fort pas një ideje arrin një sukses -- një varg perfekt. një ekuacion të përkyer, një zbulim të ri, një shitje të plotë -- ky person do të ndjejë andje që i ngjan andjes seksuale.

Të njëjtat shkrepje në të njëjtat sinapse, të njëjtat hormone, e njëjta ndjenjë oqeanike e andjes. E njëjta lagështi. I njëjti ereksion. Dhe kjo pa i dhënë kujt raport pse mbete kaq vonë rrugëve të botës.

Në ëndërrat e veta romantike, këta njerëz ravijëzojnë ëndërra relacionesh ku janë bashkë -- po e përdor këtë togfjalësh këtu qëllimshëm si idiomë të dashurisë -- me dikë që e kupton talentin e tyre, e arrin ta ndajë e ta stimulojë atë. T'ia qesë pikën, si themi ne në Kosovë. Ndryshe dallëndyshe, kur talenti dhe përkushtimi i tyre bie në konflikt me një relacion njerëzor, ky i dyti del rregullisht humbës.

Dashuria në dyadë mes dy individësh është thjesht mënyra burimore për të arritur transcendencën -- atë gjendjen e mrekullueshme kur njeriu i kapërcen si me magji caqet e kufizimet e lëkurës vetjake, e bëhet hise e një diçkaje më të madhe. Dikur moti, në zanafillë, kjo shkrirje e unit kish detyrë ta lehtësojë mbijetimin lakuriq të species.

Por me kohën, specia jonë fantastike ka sajuar përmes analogjisë edhe mënyra tjera. Ne e kemi zgjeruar hapësirën tonë. Religjioni u bë ndër format e hershme për të arritur transcendencë. Gradualisht, gjatë evolucionit, zhvilluam mënyra më të sofistikuara, shtatë artet, politikën, filozofinë, shkencën, sportin. Kur janë analizuar imazhet trunore dhe kampionet e gjakut të shkencëtarëve në çastin kur bëjnë një depërtim, janë gjetur nivele hormonesh që arrihen gjatë orgazmës. Truri e shpërblen transcendencën, kudo që ta gjejë.

Dhe truri, si dihet, ka mekanizma kompenzues. Nëse humb shikimin, të mprehet dëgjimi, dhe anasjelltas. Nëse je tepër i dhënë në ndonjë fushë, nuk ua ndjen nevojën njerëzve tjerë. Prof James Coan nga U.Va College of Artis & Sciences është ndër ekspertët më të njohur botërorë në fushën e kreativitetit dhe neurobiokimisë së trurit. Ai ka vënë re që njerëzit e talentuar nuk kanë aq shumë nevojë për praninë fizike të njerëzve tjerë. "Njerëzit e afërt me ta bëhen pjesë integrale e trurit të tyre", thotë ai. "Dhe kjo nuk është metaforë a poezi, po shumë reale".

Natyrisht që bëhen, këtë mund t'jua thoja dhe unë pa ndonjë hulumtim të shtrenjtë. Ti që po lexon këto, je më gjallë në trurin tim se në realitet, LoL.

Atë që dua ta them, shkurt, është kjo. Herën tjetër që lexon një poet tek flet për dashuri. Mos mendo se atij i mungon dashuria. Se po të dërgon ty sinjale sekrete. Mos i jep vetes detyrë fisnike ta shpëtosh poetin nga vetmia. Ç'vetmi, ç'janë këto gjepura. 

Poeti e ka dashurinë e vet përditë, ashtu si s'e kanë tjerët. Rron me të, e ushtron përditë, e ta dëfton ty hapur, me të zezë në të bardhë, në letër. Apo në fcb, who cares.

Thelbi është njësoj në të gjitha rastet. Dashuria e vërtetë e poetit është -- poezia.