Entela Tabaku: Leximi i poezisë “sot është një nga ato ditët”

sot është një nga ato ditët

Enkeleda Ristani

sot është një nga ato ditët

ato ditët paraciklore

jo detyrimisht menstruale

një nga ato ditët kur kujtohem sa bosh tingëllon zëri im

sa ftoftë bën brenda meje krahasuar me stinën jashtë dritareve

një nga ato ditët që vijnë mbas ditëve të qarkuara me buzë moskokëçarëse

unë u ngjaj menstruacioneve të mia

nuk jam gjaku

jam qerthulli

para gjakut bymehem nën lëkurë

fryhen dështimet si lumenj mbas shirash

krekoset gjithë pafuqia ime mbi plehun e kujtesës

jashtë është shëmti e brenda më shumë

mbërrij krisjen e lëkurës sa gjaku të shpërthejë

dhe me siguri do qetohem me harresë.

Marrë nga vëllimi "nesër është e vona ime", Durrës 2014

Leximi i poezisë “Sot është një nga ato ditët”

Entela Tabaku

Leximi i një poezie është përjetim më vete. Sa më e mirë poezia, aq më shumë lexime kërkon ajo. Metodat dhe pikënisjet e leximit mund të jenë të ndryshme. Secila ka vlerën e vet dhe e pasuron leximin. Mua më pëlqen leximi i tekstit, ajo lidhje eskluzive që krijohet midis lexuesit dhe tekstit. 

Kontekstet kohore, biografike, shoqërore, estetike janë të gjitha jashtëzakonisht të rëndësishme, por mua më bind më shumë teksti. Tek teksti janë shtrydhur të gjitha këto kontekste dhe ai që më intereson është rezultati dhe çfarë ngjall tek lexuesi. Edhe lexuesi i mbart me vete kontekstet e veta. 

Leximi i poezisë është çlirim i të gjitha këtyre konteksteve në një pikë të vetme: në takimin e lexuesit me poezinë. Përtej këtij takimi asgjë tjetër nuk ka rëndësi. Është si puthja dhe reaksionet që të ngjall në trup dhe në zemër. Lexuesi dhe teksti, pra, të dy protagonistë me të drejta të barazvlefshme.

Në këtë perspektivë leximi i parë është leximi i së dukshmes: tema (për çfarë flet poezia) dhe gjuha poetike (çfarë e mban një poezi në këmbë figurativisht, cilat janë metaforat, gjetjet). Leximi i dytë nis e t’i zbulon sekretet e realizimit. Talenti i vërtetë qëndron në krijimin, shpesh spontan, të një ndërthurje metaforash, gjendjesh dhe emocionesh që e rishpikin poezinë në mendjen e lexuesit. 

Leximi i tretë është leximi i mendimit. Poetët e talentuar mbjellin mendime dhe përjetime në ne. Në leximin e katërt lexuesi e njeh mirë poezinë, tashmë. Në këtë lexim ka për ta ndier poezinë deri në fund, ka për t’ia ndier dehjen, magjinë, do të jetë a thua se e ka shkruar vetë, për veten e vet.

Pakti i leximit është një pakt i heshtur midis poezisë dhe lexuesit. Poezia e di se po shkruhet për t’u lexuar. Edhe poeti më i rezervuar dhe refuzues, në momentin që i jipet shkrimit, e ka pranuar atë pakt. Përndryshe do ta mbante në mendjen e vet. Siç bënim kur ishim adoleshentë, shkonim me kryet plot me poezi që refuzonim t’i shkruanim. 

Poezia që shkruhet shkon pashmangshmërisht drejt leximit, si shprehja e dashurisë shkon drejt puthjes. Lexuesi, nga ana e tij, ka idetë e veta përmbi poezinë, sidomos ka një ide të qartë se çfarë është dhe çfarë nuk është poezi, të krijuar nga tradita e leximit: jo gjithshka mund të bëhet poezi. Athua se poezia nuk është njerëzore, athua se jo gjithshka njerëzore mund të bëhet poezi. Athua mund të shpërthejë poezia me gjakun e menstruacioneve?

Leximi i parë (leximi i sipërfaqes)

A u skuqe? Apo u nxive? A u zverdhe? U zbardhe? Apo u mavijose? Jeshilose? Apo hiç? Leximi i parë i kësaj poezie është, me dashje a padashje, si i magjepsur mbas kësaj fjale: menstruacione. Leximi i parë është leximi i më së dukshmes në sipërfaqe, prandaj: menstruacione. 

Por pa e normalizuar ngjyrën e fytyrës në leximin e kësaj fjale, nuk mund të vazhdojmë të lexojmë poezinë. Dhe sa më shpesh e lexon aq më tepër normalizohet: menstruacione. A e vë re ndryshimin? Menstruacione. Nuk është aq e rrezikshme. Menstruacione. Tani merr frymë thellë dhe lexo poezinë.

A e sheh tash se për çfarë flet poezia? Flet për një një nga ato ditët kur gjithshka duket më e vështirë nga ç’është, kur boshllëku është më bosh se zakonisht, kur dështimet përjetohen më të rënda se zakonisht. Poezia mbartet nga një figurë po aq e vjetër sa vetë poezia: vendosjen paralele të një gjendjeje shpirtërore me një fenomen natyror a biologjik që i ngjason.

Ashtu sikurse fryhet dhe bymehet trupi i gruas në ditët përpara menstruacioneve, ashtu në këtë ditë të poezisë fryhet dhe bymehet trishtimi. Është ai trishtimi i pafuqisë para asaj që ndodh, pa arsye dhe logjikë, vetëm pse është. Vetëm pse je njeri dhe me qenë njeri është e vështirë. Është pafuqia që krekoset në plehun e kujtesës, si gjeli i shprehjes popullore, për t’u harruar mandej. Kjo lojë midis kujtesës dhe harresës është ajo që e shtyn njeriun rreth e përreth pa e lënë të mbytet në moskuptimin e jetës.

Leximi i dytë (leximi i teknikës)

Në fakt, tash që lexuesi mund ta lexojë poezinë pa ndërruar (dukshëm) ngjyrën e fytyrës, mund të vërejë se poezia është ndërtuar si një rreth. Forma e poezisë mbahet nga fjalët cikël, qark dhe qerthull:

ditëve paraciklore

ditëve të qarkuara

jam qerthulli

Domethënia e të trija fjalëve shënon një varg ngjarjesh që ndjekin njëra-tjetrën në një ritëm të caktuar, një varg ngjarjesh që përmbyllet aty ku nisi duke krijuar një figurë rrethore.

Tani mendoje veten me një kompas gjigand në dorë, ngule fort gjilpërën para teje dhe hiq një rreth me veten në qendër, nga e majta në të djathta, një rreth të mbyllur. Pika fillestare është para teje, aq sa mund të shtrish duart, pak majtas ndoshta. Mos u kthe nga njëra anë në tjetrën, ti qëndron pa lëvizur, ti vetëm zgjatesh mbas kompasit duke u munduar të mbërrish të gjitha pikat e rrethit:

Filloje rrethin në pikën sot, sepse sot është “një nga ato ditët kur kujtohem”.

Vazhdoje në pikën tjetër që është momenti kur ndien “sa ftohtë bën brenda meje krahasuar me stinën jashtë dritareve”, pikërisht aty ku nis enjtja e dëshpërimit. Uni e shtrëngon kompasin fort dhe e rrit intensitetin e vizatimit, vija lakohet pa vështirësi, pika vazhduese është pak në të djathtën tënde “jashtë është shëmti e brenda më shumë”.

Tashmë je zgjatur nga e djathta, lëkura kris.

Mbrapa teje vizato vijën e lakuar të derdhjes.

Mandej vazhdo me harkun e qetisë, të harresës. Vija rrethore aty mezi përvijohet, sepse është më e vështirë të arrihet, meqënëse është në kah të kundërt me ty. Vija mbrapa teje harkohet në të ardhmen (do qetohem me harresë).

Qarku mbyllet mandej aty ku filloi, para teje, ndoshta pak majtas, në ditët e qarkuara me buzë moskokëçarëse, ato ditët para së sotmes. Para kësaj dite të poezisë vinin ditët e harresës, kur brenda ishte po aq ngrohtë sa jashtë.

Vija e lakuar e rrethit para vetes është e dukshme qartë se është më e lehtë të vizatosh para vetes me kompas, mbrapa mezi shquhet. Por cikli mbyllet dhe me të një varg i plotë shndërrimesh që kryhen brenda një kohe të caktuar, një cikël që do të përsëritet sërish dhe sërish. Jo detyrimisht cikël menstrual. Kundroje tashti! A nuk të duket se ke vizatuar qerthullin e qenies njerëzore, pashmangshmërinë e fatit njerëzor?

Leximi i tretë (leximi i mendimit)

Që në leximin e parë kjo poezi ta mbush kryet me mendime, siç bëjnë zakonisht poezitë e gjendjeve shpirtërore. Por duhet t’ia pranoj vetes se kjo poezi ende mbetet së pari një poezi emancipuese. Jo emancipuese në kuptimin që po i tregon botës se ç’janë menstruacionet, edhe pse e bën edhe këtë.Apo sepse po i tregon botës se nuk ka asgjë të turpshme, të rrezikshme a të ndyrë me menstruacionet, edhe pse e bën edhe këtë. Ka edhe në shqip disa poezi të rralla që e trajtojnë këtë temë. 

Kjo poezi është emancipuese për poezinë shqiptare, sepse është çliruese. Deklamon lirinë e gruas për të shkruar për përvojat e trupit të saj. Përvoja që mund të bëhen poezi siç mund të bëhet poezi çdo përvojë e mirë njerëzore. Sepse poezia nuk qëndron në pikënisjen, por në përjetimin e krijimit. 

Gjysma e lexuesve e dinë si ndihesh në ditët para, gjatë dhe pas menstruacioneve, për to cikli i menstruacioneve është cikli i jetës. Dhe nëse kjo është një nga ato ditët kur ndihesh ashtu, atëherë botë mbahu!, sepse rrugët e poezisë janë krejt të paparashikueshme.

Dhe vdekja mandej. Kjo e ardhme që na përvijohet mbas shpine, si një cikël që përsëritet sërish dhe sërish. Dhe derdhja si një metaforë e vdekjes. Trishtimi i jetës që nuk u ngjiz por derdhet. Athua vdekja është derdhje, zbrazje, ajo ndjesi e qetësisë së plogësht që të pushton më pas. Ajo pika e qarkut kur ti shkon në harrim, në paqë?

Leximi i katërt (leximi i vetes)

Mbahu! Me siguri do qetohem me harresë.

Entela Tabaku: Leximi i poezisë 'Fustani'

Fustani

Ardita Jatru

Nëna ime kishte vetëm një fustan

e lante natën dhe e thante pranë furnelës

Ditën e vishte me aromë të re

Nuk e pyeta asnjëherë pse nuk blinte një të dytë

Nuk deshta të kishte një të dytë

Unë ashtu e njoha

me fustanin lule rozë,

deri te gjunjët.

Kur bleu një këmishë mëndafshi të verdhë

e preva copash natën me gërshërë

dhe mbusha xhepat.

Nënë heshti dy ditë

e unë gëzohesha nga brenda

që ajo vishte prapë të njëjtin fustan

dhe i përsërisja vetes,

sa dua t’i ngjaj.

Tani kam filluar të kuptoj nënën.

Pikëpyetjet e atëhershme i zgjidha,

nga dalin ofshamat

kam filluar të kuptoj

dhe vetëm pse copëtohej,

pse luftonte vetëm. 

Fundja pse duhet të kishte një fustan.

Për të gjitha këto, kuptoj një gjë, 

rritem dhe i ngjaj asaj

por me fustane të ndryshme

luftoj vetë i dytë

dhe stinët e mia thinjen para pasqyrës.

(Marrë nga vëllimi me poezi ’66 kg vetmi’ Tirane 2015)

Leximi i poezisë "Fustani"

Entela Tabaku

Leximi i një poezie është përjetim më vete. Sa më e mirë poezia, aq më shumë lexime kërkon ajo. Metodat dhe pikënisjet e leximit mund të jenë të ndryshme. Secila ka vlerën e vet dhe e pasuron leximin. Mua më pëlqen leximi i tekstit, ajo lidhje eskluzive që krijohet midis lexuesit dhe tekstit.

Kontekstet kohore, biografike, shoqërore, estetike janë të gjitha jashtëzakonisht të rëndësishme, por mua më bind më shumë teksti. Tek teksti janë shtrydhur të gjitha këto kontekste dhe ai që më intereson është rezultati dhe çfarë ngjall tek lexuesi. Edhe lexuesi i mbart me vete kontekstet e veta. 

Leximi i poezisë është çlirim i të gjitha këtyre konteksteve në një pikë të vetme: në takimin e lexuesit me poezinë. Përtej këtij takimi asgjë tjetër nuk ka rëndësi. Është si puthja dhe reaksionet që të ngjall në trup dhe në zemër. Lexuesi dhe teksti, pra, të dy protagonistë me të drejta të barazvlefshme. 

Në këtë perspektivë leximi i parë është gjithmonë një lexim i së dukshmes: tema (për çfarë flet poezia) dhe gjuha poetike (çfarë e mban një poezi në këmbë figurativisht, cilat janë metaforat, gjetjet). Në këtë lexim vihet re edhe si të bën të ndihesh kjo poezi. A të hyn në gjak, a të flet ty apo ta kundron botën me sytë e tjera kujt. Nëse pas këtij leximi i ke thënë të gjitha, atëherë e di se kjo poezi ishte e këndshme. Kaq. 

Duke menduar se ka poezi për të cilat nuk e gjen kurrë një fjalë, si poet je i lumtur që lexuesi i pat dy fjalë për poezinë tënde. Por si lexues je i pakënaqur. I pasodisfaksionuar. Ti e di se ka më tepër, poezia e mirë të rikthen tek vetja gjithmonë, nuk mund t’i ikësh. 

Leximi i dytë zakonisht nis e t’i zbulon sekretet e realizimit. Shumica e poezive nuk kanë sekrete, kanë vetëm metafora. Por talenti i vërtetë nuk qëndron në metaforat. Mendja e njeriut është një prehër i pafund metaforash. Talenti i vërtetë qëndron në krijimin, shpesh spontan, të një ndërthurje metaforash, gjendjesh dhe emocionesh që e rishpikin poezinë në mendjen e lexuesit. Lexuesi e gjen veten duke zbërthyer teknikën e poezisë njëkohësisht që zbërthen veten. Në këtë pikë poezia duhet lexuar me zë të lartë. 

Ky lexim i poezisë së mirë e çon pashmangshëm lexuesin tek leximi i tretë. Sepse poezia nuk është vetëm teknikë dhe fjalë. Poezia është mendim. Poetët e talentuar mbjellin mendime dhe përjetime në ne. Gjatë leximit të tretë zhvillohet një fill mendimi që unë e quaj leximi filozofik. 

Në leximin e katërt lexuesi e njeh mirë poezinë, tashmë. Nëse ka mbërritur deri këtu e do këtë poezi, e dashuron. Për temën, gjuhën poetike, për mjeshtërinë e realizimit, për fillin e mendimit, por sidomos sepse në leximin e katërt ka për ta ndier poezinë deri në fund, ka për t’ia ndier dehjen, magjinë, do të jetë a thua se e ka shkruar vetë. Një magji.

Leximi i parë (leximi i sipërfaqes)

Poezia për nënën është një poezi që nuk resht kurrë së shkruari. Himnizimi i figurës së saj duket sikur është një nevojë e brendshme që na kap të gjithëve një ditë. Por kjo nuk është një poezi e zakonshme për nënën, e mbushur me fjalë të mëdha dhe metafora të shkëlqyeshme që më shumë hedhin dritë mbi birin se sa mbi vetë nënën. Himnizimi i figurës së saj i besohet një rrëfimi të thjeshtë të një historie në thelb tragjike të një nëne të varfër që ka vetëm një fustan. 

Historia e një nëne të heshtur që lufton vetëm, e mbështjellë në këtë fustan me lule rozë, që i mbërrin deri te gjunjët. Fustanin që lahet në mbrëmje, thahet mbi furnelë dhe vishet në mëngjes me aromë të re. Përbri i qëndron një vajzë e vogël për të cilën fustani dhe e ëma janë një. Vajzën e vogël që dëshiron të jetë si e ëma, që e dëshiron ta veshë vetë atë fustan, që për lojalitet ndaj kësaj dashurie pret me gërshërë këmishën e verdhë. Poezia mbahet për thjeshtësinë e vet. 

E gjithë poezia ka në sipërfaqe vetëm një metaforë: stinët e mia thinjen. Dhe kjo nuk është ndonjë gjetje që të lë pa frymë. Ajo që të lë pa frymë është pikërisht thjeshtësia me të cilën rrëfehet një fat kaq tragjik, një rrëfim që i ngjan përditshmërisë së kësaj gruaje. Një thjeshtësi që me siguri e tremb atë që pret shkëlqim nga poezia, që pret thirrjen “më shih, më shih sa poetike jam!” 

Kjo poezi duket kaq indiferente, e lidhur për atë përditshmëri kaq të zakonshme që e njohim të gjithë. Dhe kjo është forca e saj, ndjeshmëria ndaj së vërtetës dhe aftësia për t’u jehuar në përvojën e lexuesit. Në kryetin e lexuesit shfaqet padashje fustani i nënës së vet (a ndoshta këpucët, modeli i flokëve).

Leximi i dytë (leximi i teknikës)

Kjo është ndër poezitë tipike të thjeshta që të duket se t’i ka thënë të gjitha me leximin e parë. I ngjan atyre ndeshjeve të tenisit në tv. A e keni parasysh publikun si e sjell kryet automatikisht, të gjithë përnjëherësh, andej nga shkon topi? Fap fup topi, majtas-djathtas krenat. Kështu edhe lexuesi me këtë poezi. Ulet në tribunën e publikut dhe sheh një ndeshje tenisi. Veta e tretë dhe veta e parë luajnë tenis. Ritmi është i ngjeshur, edhe në ajër ndihet lëvizja e krenave dhe përplasja e raketës për top fap fup, fap, fup.
Veta e tretë gjuan fap:

Nëna ime kishte vetëm një fustan.

Veta e parë e kthen fup:
Nuk e pyeta asnjëherë pse nuk blinte një të dytë

Fap: Kur bleu një këmishë mëndafshi të verdhë

Fup: e preva copash me gërshërë dhe mbusha xhepat

Fap: Nëna heshti dy ditë

Fup: unë gëzohesha nga brenda
që ajo vishte të njëjtin fustan

Game 1 për vajzën. 

Në pjesën e dytë loja ka ndryshuar karakter. Nuk kemi më lojë një kundër një. Përbri vajzës qëndron tashmë vetja e rritur. Edhe përbri nënës është shfaqur një figurë tjetër. Tashti publiku e kupton se ajo veta e tretë e mëparshme s’ishte veçse një fustan pa fytyrë, pa zë, s’kishte veçse ca lule rozë, aromë dhe gjatësi. 

Përbri tashmë shfaqet gruaja. Ajo që lufton vetëm. Fustani luan përballë vajzës së vogël, ata e vazhdojnë lojën si më parë, veçse tashmë ka kaluar në sfond, fap fup, fap fup. Publiku e di përmendësh lojën e tyre, sepse e njeh, është e njëjta lojë për të gjithë. Por gruaja-nënë (veta e tretë) qëndron përballë vajzës-grua (veta e parë). 

Por këto të dyja nuk luajnë, janë si dy lojtare që nuk kanë më dëshirë të garojnë. Ato veçse vështrohen. Disa të publikut nuk e kanë kuptuar ende dhe vazhdojnë të lëvizin krenat majtas-djathtas, djathtas-majtas duke ndjekur topin. Të tjerë janë ndalur dhe shohin lojën pa raketa të figurave të reja. Vajza e rritur luan në kohën e tashme, në kohën e rritur (edhe përjetimi i së kryerës "i zgjidha" ndihet i tashëm), kurse nëna në kohën e pakryer, është një lojë në kohë, një lojë e pamundur

E tashme: Tani kam filluar ta kuptoj nënën

E pakryer: vetëm pse copëtohej
pse luftonte vetëm
pse duhej të kishte një fustan

E tashme: rritem dhe i ngjaj asaj
luftoj vetë i dytë

Dhe atëherë, STOP!, a i shikon katër figurat në fushë?

Vajza e vogël përballë fustanit me lule rozë. Edhe përkrah vajzës qëndron një fustan, veçse ky ndërron pamje gjithë kohën (i ngjaj asaj por me fustane të ndryshme), vetja e rritur e gruas është pasqyrimi i figurës diagonal. Përballë qëndron figura e nënës, e vërteta, ajo që lufton vetëm. Gati pres që përbri t’i shfaqet brezi i tretë, një vajzë tjetër e vogël që luan tenis me fustanin/et e heshtur/a fap fup fap fup. 

Atmosfera është shumë e tensionuar, një poezi qaramane do t’ia kishte plasur vajit përballë pamundësisë së kësaj loje, por jo kjo poezi. Kontrolli dhe përmbajtja është totale. Kjo poezi nuk qan. Është më e fortë se kaq. Poezia luan me lexuesin, loja e vërtetë është midis ndjenjave të vetë lexuesit dhe tekstit. 

Vargu i fundit shfaq një pasqyrë gjigante dhe publiku e kupton, më në fund, se loja që po ndiqte s’ishte veçse pasqyrim i asaj që po ndodhte në tribunë. Të gjithë janë lojtarë në lojën e rritjes, me fustanë a pa fustanë.

Leximi i tretë (leximi i mendimit)

Kjo për mua është poezia e rritjes dhe e identifikimit. Fustani s’është veçse një justifikim, një petk i jashtëm, për të treguar proçesin e rritjes së një vajze. E njëjta dramë zhvillohet edhe mes vetes së rritur me shumë fustanë dhe vajzës së vet. Dhe kështu brez pas brezi, vetëm fustanët ndryshojnë: bërja e gruas ndjek gjithmonë të njëjtën rrugë në shoqëritë tona, vajza sheh nënën dhe bëhet si ajo, pashmangshmërisht. Nëna hesht (nëna heshti dy ditë), vajza hesht (nuk e pyeta asnjëherë). 

Vajza dëshiron t’i ngjajë së ëmës, është dashuria më e lartë kjo, por me një kusht të tmerrshëm: nënës nuk i lejohet të ndryshojë rolin e vet, i lejohet vetëm të plaket, por kurrsesi të mos luftojë e të mos coptohet në rolin e vet. 

Në mos këmisha e verdhë do të ishte diçka tjetër që do pritej me gërshërë, mund të ishte prishja e darkës së nënës me të dashurin, ose prishja e takimit me shoqet, gjithshka e re që mund t’ia tërhiqte vëmendjen nënës nga vajza dhe t’ia ndryshonte rolin, ta kthente në një grua me nevojat e veta, me luftën e vet kundër varfërisë që nuk e lejon të blejë një fustan të ri, nga njëra anë, por edhe me rolin e saj si nënë, gjithmonë nënë, kurrë më grua. Dhe nëna nuk ka të dytë përveçse në veten tënde (luftoj vetë i dytë).

Leximi i katërt (leximi i vetes time)

Fustani i nënës time ishte i zi me lule të mëdha rozë dhe bojëqiell. Një herë e dogji duke e hekurosur dhe u detyrua t’ia hiqte prerjen e gjerë dhe ta ngushtonte, mandej i iku moda mëngëve me volang dhe i preu kimone. Por gjithmonë i njëjti fustan, i vetmi fustan vizitash. Lumturia ime kur u rrita dhe ajo e solli nga ana tjeter dhe e përshtati për mua. Dhe stinët e mia thinjen para pasqyrës.

Entela Tabaku: Leximi i poezisë 'Korba unë'

Korba unë

Eli Krasniqi


Jam ba e keqe, i dashun
Korbat më rrijnë në parmakun e dritares teme
Me fytyrë kah unë, më mbrojnë prej 'njerëzve të mirë'

Jam ba krejt vner, shpirt
Korbat ma hanë çdo ditë nga pak fisnikinë teme
Dhembja të ban shpirtvogël nganjëherë

Jam ba krejt helm, dielli jem
Korbat kërcejnë në kuzhinë shkelin bukën që e ha
I lajnë gjurmët në gjalpë e mjaltë

Jam ba fjalëkeqe, frymarrja jeme
Korbat m'i marrin fjalët e bukura
Butësinë ma ndryjnë me shtatë dryna
në shtatë ditë të javës

Jam ba e padurueshme, drita jeme
Korbat ma nxjerrin mllefin për gjana të vdekshme
Zanin që m' asht shtypë me shekuj errësie

Jam ba ditëvogël, jeta jeme
Korbat ma nxjerrin frikën e lëndimit
Nuk më lanë pa të me jetu

Jam ba harrestare, heshtja jeme
Korbat ma shlyjnë kujtesën
I lanë vetëm gjanat e këqija mëngjeseve mbijetu

Kam mbetë pa kangë, tingulli i jem
Korbat më krrokasin muzgjeve
M’i mbyllin veshët me krimba të mbledhun nëpër degë

Kam mbetë pa miqtë e mi të ngushtë, verbnia jeme
Korbat i pengojnë me flatra kah unë me ardhë
I zmadhojnë fajet e vockla prej njeriu, kërkim faljen teme në fyt ma lanë

Kam mbetë pa ty, andrra jeme
Korbat më hanë mue
Të lanat e fundit prej meje që dashunia jonë i la

Korba unë, dashunia jeme
Honit po lëshohem ngadalë
Pavërejtshëm me u shu.


Leximi i poezisë “Korba unë!”

Entela Tabaku

Leximi i një poezie është përjetim më vete. Sa më e mirë poezia, aq shumë lexime kërkon ajo. Metodat e leximit të një poezie janë të ndryshme. Disa lexime e vendosin poezinë në kontekst. Psh në kontekstin e poezive të tjera të të njëjtit poet, të poezisë bashkëkohore, traditës, të poezive ndikimi i të cilave ndihet në varg, etj. Por mua nuk më pëlqen konteksti, e quaj me shaka jo kontekst, por kotec.

Mua më pëlqen leximi i tekstit në mënyrë të pavarur, ai raport që krijohet midis lexuesit dhe tekstit, pa ndërhyrjen e poetit, të poezive të tjera, pa ndërhyrjen e botës. Lexuesi dhe teksti, të dy protagonistë me të drejta të barazvlefshme. Në këtë perspektivë leximi i parë është një lexim i së dukshmes: tema (për çfarë flet poezia) dhe gjuha poetike (çfarë e mban një poezi në këmbë figurativisht, cilat janë metaforat, gjetjet). Në këtë lexim vihet re edhe si të bën të ndihesh kjo poezi. A të hyn në gjak, a të flet ty apo ta kundron botën me sytë e tjera kujt.

Nëse pas këtij leximi i ke thënë të gjitha, atëherë e di se kjo poezi ishte e këndshme. Kaq. Duke menduar se ka poezi për të cilat nuk e gjen kurrë një fjalë, si poet je i lumtur që lexuesi i pat dy fjalë për poezinë tënde. Por si lexues je i pakënaqur. I pasodisfaksionuar. Ti e di se ka më tepër, poezia e mirë të rikthen tek vetja gjithmonë, nuk mund t’i ikësh.

Leximi i dytë zakonisht nis e t’i zbulon sekretet e realizimit. Shumica e poezive nuk kanë sekrete, kanë vetëm metafora. Por talenti i vërtetë nuk qëndron në metaforat. Mendja e njeriut është një prehër i pafund metaforash. Talenti i vërtetë qëndron në krijimin, shpesh spontan, të një ndërthurjeje metaforash, gjendjesh dhe emocionesh që e rishpikin poezinë në mendjen e lexuesit. Lexuesi e gjen veten duke zbërthyer teknikën e poezisë njëkohësisht që zbërthen veten. Në këtë pikë poezia duhet lexuar me zë të lartë.

Ky lexim i poezisë së mirë e çon pashmangshëm lexuesin tek leximi i tretë. Sepse poezia nuk është vetëm teknikë dhe fjalë. Poezia është mendim. Poetët e talentuar mbjellin mendime dhe përjetime në ne. Gjatë leximit të tretë zhvillohet një fill mendimi që unë e quaj leximi filozofik.
Në leximin e katërt lexuesi e njeh mirë poezinë, tashmë. Nëse ka mbërritur deri këtu e do këtë poezi, e dashuron. Për temën, gjuhën poetike, për mjeshtërinë e realizimit, për fillin e mendimit, por sidomos sepse në leximin e katërt ka për ta ndier poezinë deri në fund, ka për t’ia ndier dehjen, do të jetë a thua se e ka shkruar vetë. Një magji.

Leximi i parë 

Poezia e dashurisë së humbur është një poezi që nuk resht kurrë së shkruari. Por kjo nuk është një poezi e këngës së humbjes. Rrëfimi i kësaj poezie është brutal. Dhimbja nuk romantizohet, as nuk merret me të mirë. Bile nuk e ka as luksin e pikëllimit. Dhimbja veçse është, një prani e vërtetë, e mbushur me mllef, shkatërruese dhe vetëshkatërruese.

Skena është e thjeshtë: një dritare nga ku kundrojnë disa korba, një tavoline kuzhine me gjalpë dhe mjaltë përmbi dhe një grua që ndoshta po ha mëngjesin. Dhe dhimbja, kjo dhimbje e pamëshirshme që e gërryen gruan me sqepin e korbit. Dhimbja ha veten për mëngjes. Gërryen, gërryen derisa nga gruaja nuk mbetet asgjë, as kërma. Derisa gruaja vetë shndërrohet në korbin e dhimbjes të personifikuar nga kuja “korba unë!”.

Poezia mbahet pikërisht për këtë lojë fjalësh mes korbave dhe thirrjes “korba unë!” që ia shton dramaticitetin poezisë, me tingëllimin “krau” që e shkreton krejt poezinë dhe në strofën e fundit parashikon shndërrimin, humbjen më të madhe mes humbjeve, humbjen e njerëzores nga dhimbja. Honi më i thellë nuk është honi i humbjes së dashurisë, por është pikërisht honi i humbjes së vetvetes, i humbjes së kuptimit të jetës.

Leximi i dytë

Poezia të kujton teknikisht lojën në piano.
Dora e djathtë luan melodinë e dhimbjes. Melodia është therëse, me nota të mprehta, të vetmueme, stakato, secila me peshën e vet që shkojnë duke grumbulluar njera-tjetrën në një pentagram që pret shkretimin e “Korba unë!”:

Jam ba e keqe
vner
helm
fjalëkeqe
e padurushme
ditëvogël
harrestare
Kam mbetë pa kangë
pa miqt e mij t'ngushtë
pa ty.

Dora e majtë luan akordet e korbave. Tonet janë të rëndë, gjithmonë e më kërcënues. Korbat në fillim janë larg dhe veç kundrojnë, por mandej nisin e afrohen. Korbat kërcejnë nga parvazi i dritares mbi tavolinë. Aty nisin e bëjnë kërdinë, në fillim në copa buke por mandej në copa mishi:

Korbat m'rrijnë n'parmakun e dritares teme
Korbat hanë nga pak çdo ditë fisnikrinë teme
Korbat kërcejnë në kuzhinë shkelin bukën që e ha
Korbat m'i marrin fjalët e bukra
Korbat ma nxjerrin mllefin për gjana t'vdekshme
Korbat ma nxjerrin frikën e lëndimit
Korbat ma shlyejnë kujtesën
Korbat m'krrokasin muzgjeve
Korbat i pengojnë me flatra kah unë me ardhë
Korbat më hanë mu.

Korbat afrohen por tonet largohen nga qendra, thellohen, duart shkojnë në drejtime të kundërta. Melodia e humbjes mprehet gjithmonë e më tepër në tone të larta që dora e djathtë mezi i mbërrin, kurse akordet e korbave, që bëhen gjithnjë e më të thella e tërheqin dorën e majtë nga e kundërta.
Ndërkohë këmba shtyp pa mëshirë pedalin që e mban jehonën gjallë, sa herë dhimbja mpaket a korbat prehen, jehona e dashurisë, ky mall i papërballueshëm i fryn zjarrit dhe i jep hov djegies:

i
dashtun
shpirt
frymarrja jeme
drita jeme
jeta jeme
heshtja jeme
tingulli jem
verbnia jeme
andrra jeme
dashunia jeme

Interpretimi bëhet gjithmonë e më i vështirë, pjesa është virtuoze, teknikisht gati e pamundur. Por poetja luan mjeshtërisht, athua se e ka luajtur me qindra herë këtë pjesë. Por është e pamundur, apo jo? Sepse sa herë mund të të hanë korbat, sa herë vdes njeriu? Një herë, apo?

“Shumë herë” është përgjigja e poezisë, çdo ditë, çdo mëngjes. Kjo grua është Prometeu që pret shkabën e vet çdo ditë, që e di si nis dhimbja, si shtohet, kulmohet, si vdiqet, humbet, mandej rilindet prej hiçit, e gatshme për ta rijetuar edhe një herë prej fillimit. Ajo këtë skenë e ka jetuar me dhjetëra, qindra herë. Prandaj është i vështirë interpretimi. Sepse shpirti e di mirë skenarin, dhimbja e shndërron dalngadalë:

më mbrojnë prej njerzve të mirë
Dhembja t'ban shpirtvogël nganjiherë
Butësinë ma ndryjnë me shtatë dryna n'shtatë ditë t'javës
Zanin që m' asht shtyp me shekuj errësie
Nuk m'lajnë pa të me jetue
I lanë vetëm gjanat e kqija mëngjeseve mbijetue
I zmadhojnë fajet e vockla prej njeriu, kërkim faljen n'fyt ma lanë
Mbetjet e fundit prej meje që dashunia jonë i la.
Honit po lshohem ngadalë
Pavrejtshëm me u shu.

Leximi i tretë

Çfarë është dhimbja e humbjes? Çfarë e bën humbjen kaq të dhimbshme? Është e çuditshme që e vuajmë kaq shumë humbjen e dashurisë, kur e dimë nga fillimi se gjithshka shkon drejt humbjes. Të gjithë shkojmë drejt vdekjes, çdo dashuri shkon drejt fundit.

A thua sepse humbja e dashurisë na e kujton pafuqinë tonë, na bën të ndihemi kaq të pafuqishëm. Aty ku dashuria na mbush me shpresë, na e mbush botën me njerëz, aty humbja na shkreton, na kthen në vetminë e fillimit të jetës, në pafuqinë e fatit tonë. Por a e bën dhimbja njeriun njeri?

Apo dhimbja e shkatërron njeriun brenda nesh, na shndërron në qenie te mllefosura, të hidhura, që brejnë veten. Gërryejmë veten me sqepin e futur përbrenda ose shkatërrojmë botën, hedhim njerëzimin në erë. Dhimbja është një bombë me sahat. A ka shpresë në honin e humbjes? A ka fund ky hon?

Leximi i katërt

Korba unë!
Korba unë!
Korba unë!