Arlinda Brühl: "Për ty duhet të bien trendafila të kuq nga qielli"

Hhhhh! Hhhhh!
Shtëpia e tyre vjen një erë shumë të thartë e të keqe, ndonëse pikën e pluhurit nuk e sheh, rrëmujë ata mure s´kanë parë ndonjëherë. S´ka kurrfarë papastërtie. Është trupi i saj ndoshta që kundërmon ashtu nga ilaçet e shumta që pi prej vitesh për të zgjatur jetën.
Ajo nuk i ngjan edhe aq shumë një njeriu, është si shabllon njeriu. Ka flokë gri dhe forma trupore si të njerëzve dhe përveç ilaçeve ushqehet edhe me ushqime të zakonshme. Këto pak i preferon ama. Ai çdo gjë ia gatuan, sipas kujtimeve që kanë pasur. Ai ndjen erën e parfumit të jaseminit kur përkulet t'i puthë gushën. Në gushtin e vitit 1950 i buçisnin në vesh fjalët e babait të saj: "Ajo s'do të rrijë kështu gjithmonë! Ajo do të ndryshojë! Ti do ta duash, do t'i qëndrosh pranë? Ajo s´do të të dhurojë fëmijë, je i ndërgjegjshëm për këtë gjë?!”
Winfried nuk fliste. Veç pohonte. Ndërkohë ajo i afrohet babait dhe atij, të fejuarit të saj. Ka veshur një fustan të verdhë që i shkon mrekullisht për shtat. Rrotullohet para tyre dhe me vështrim e mimikë i pyet: "Dukem bukur?" Atij i dridhen gjunjët nga dashuria që ka për të. E do, e dëshiron, s'mundet të jetojë pa të. Pak më vonë do të dashurohen marrëzisht mbi dyshemenë e shtëpisë së nënës së saj, e cila ka ikur në një fshat aty pranë për të blerë diçka që i nevojitet. Në fakt, ajo veç ka kërkuar një justifikim për t'u larguar. Helga e do marrëzisht të bijën, Rozën. E ç'mund të bëjnë dy të dashuruar veçse dashuri në një shtëpi bosh, ka menduar dhe është larguar.
Winfried psherëtin thellë. "Askush nuk i beson dashurisë sime për ty! – i thotë më shumë vetes se Rozës që vazhdon të rrijë shtrirë me sytë e mbyllur. Buzët i përngjajnë një trëendafili në çelje e sipër. është magjepsëse!!! Si i shkon mendja dikujt të mos e dojë këtë qenie, mendon ai. Të mos e duash dikë veçse ka për t'u sëmurur një ditë? Se nuk do të ecë më, se s'do të flasë më? Të mos e duash sepse nuk mundet të të dhurojë një fëmijë?! 
Disa syresh i kishin pëshpëritur në vesh, që ajo të mos e dëgjonte: "Kjo është me fat që ka gjetur dikë si ti!" Dhe ai ua kish kthyer rrufeshëm e me zë të lartë që ajo TA dëgjonte "Ah jo! Më vjen keq! Fatlumi këtu jam unë! Jam me fat që ajo më nderon me besimin që ka tek unë. Më nderon ajo mua, dhe më dhuron çdo ditë jete nga e saja, se e saja do të jetë ndoshta më e shkurtër se kjo e imja që tani më duket si e pakufizuar. Ditët e saja janë të numëruara, si orët edhe minutat, prandaj, mos më bezdisni më me brroçkulla, ditën e mirë!" Aq. Më shumë Winfriedi s'thoshte. "Ndoshta" - kishin thënë mjekët, "ndoshta ajo do të vdesë shumë shpejt". Muskujt do t'i tkurreshin dhe kockat do t'i bëheshin shumë të thyeshme. Nuk do të fliste më me goje. Kjo s'kish shumë rëndësi. Ata kuptoheshin me vështrime. Ishin 20 vjeçarë atëherë. Dasma e tyre nuk u bë gjigande. Babai i saj rrinte ende i ngrysur nga mëdyshja nëse një burre do ta mbante për grua të bijën me diagnozën që ajo kish. E shoqja, Helga, sa s'fluturonte nga gëzimi. Helga ishte nga ata paktët që besonin tek dashuria. 
Hhhhh! – dëgjonte ai si në tym. Hhhhh! – Roza i tregonte ndërkohë me mundim me gishtat e kërrusur nga artriti pjatën që kish rrezuar pa dashje përtokë. Por ai kish kaluar në një fazë tjetër të jetës së tyre. Ishte në Itali. Kaçurrelat e saj të verdha dhe rrumbullakosjet, që kërkonin të dilnin nga fustani, kishin fituar simpatinë e kalimtarëve meshkuj në piacën kryesore të një qyteti të vogel. Një kamarier del papritur nga një bar aty pranë dhe këndon me zë të lartë "O sole mio!" tek e shikon me adhurim. Ai krenohet. Le ta shohë e tërë bota Rozën e tij të bukur! është e bukur, është grua e bukur, është njeri i bukur! Roza është e mbushur me jetë! Për çdo sekondë që ajo i fal atij nga jeta e saj, ai i është mirënjohës. Nuk harron asnjë takim me mjekët, asnjë orë terapie, asnjë ditëlindje të sajën, asnjë Shën Valentin, asnjë dobësi apo preferencë. 
Hhhhhhhhh! Hhhhhhhhhh!- bën Roza. Ka muaj që nuk flet, por vite që nuk ecën dot vetëm, pa ndihmë. 
ëinfried është larg, oh sa larg! Ende në Itali, në Toskanë. Janë buzë detit. Ai këndon një këngë gjermane "Für dich, soll´s rote Rosen regnen!" Në fakt e ka modifikuar tekstin. Në origjinal këngëtarja thotë "Për mua duhet të bien trendafila të kuq nga qielli!", por atij s'i pëlqen dhe pa një pa dy i këndon versionin e ri "Per ty… " Roza qesh e kënaqur. Vallëzimin ajo e adhuron si jetën. Ashtu siç adhuron edhe fëmijët, që s'do t'i ketë kurrë. I do të tërë fëmijët që njeh, pa dallim. I do vërtetë! 
Hhhhhhh! Hhhhhhhhhh! – bën Roza. Winfried e puth mbi flokë, si atëherë në breg të detit. Zilja e telefonit kumbon pa mëshirë duke e rikthyer në shtëpinë e tyre ku mbizotëron heshtja. Im bir paraqitet me emrin e tij në telefon. I kam dhënë porosi t'i falenderojë për dhuratën që i kishin dërguar. Është ende i vogël. Sforcohet dukshëm kur flet me të rriturit. Biseda nuk zgjat shumë. Përgjatë bisedës që nuk i arrin as dy minuta, ëinfried ka zbuluar më në fund, se në bregdetin italian është thyer një pjatë e sheshtë porcelani.
I lëmon flokët Rozës së ulur në karrigen me rrota e këndon "Për ty duhet të bien trendafila të kuq nga qielli".
Janë 85 vjeçarë sot. 
Hhhh! Hhhh!
© 

https://www.youtube.com/watch?v=z_K_w1Yb5Yk

Portreti i nji grueje që s'e njof

Gilmana Bushati

Me kte grue, kam ndejtë të paktën nji vit e gjysë nën të njëjten strehë, por që e njofta nja dhjetë muej para se me u largue prej nji institucioni që drejtonte kto strehët e përbashkëta, që këndej rëndom i quejnë foyer. 
Duhet të jetë rreth 55 vjeçe, nji krye të rumbullakët, flokët pis t'zeza (i lyente sigurisht, se njiherë i bani gati në t'kuqe) dhe të shkurta, bishta krejt, i prenté vetë, me nji qafë të shkurtë, gati pa qafë e ai krye dukej sikur pushonte në shpatullat e bollshme dhe të mbushuna të saj. Sytë, që prej aty e kuptoje veçantinë e saj, sy të zij, s'kisha pà ndonjiherë t'zezë të tillë ndokund; shprehja e tyne ishte e para veçanti që shifje te ajo grue; herë mund t'i kishte vështrim të çartun, herë shikim qa t'butë sa t'kujtonte shikimin e nanave, herë të trishtë, e shumë herë t'vuejtun, por kur shifeshim bashkë, i qeshnin dhe i shprehnin shumëçka. Në trup ishte mjaft e rrumbullakosun, me nji gjoks të madh që e linte të lirë ndër tesha, si verës ashtu edhe dimnit, nji bark nja pesë herë ma i madh se gjoksi. Kur e kam pà për herë t'parë mendova se do ishte shtatzanë, por pastaj, me kalimin e muejve, ndërkohë që nuk po lindtte dhe barku vazhdonte me i ndjetë si i nji grueje shtatzanë, ndërrova mendje, por jo se e mora vesh menjiherë se pse ishte ashtu. Dikush pat thanë njiherë se kishte mbetë shtatzanë me nji të panjoftun dhe se kishte vendosë me e mbajtë fminë. Por nji tjetër ma sqaroi se pse barku i saj vazhdonte me ndejtë i frymë; thjeshtë vuente nga nji sëmundje. 
Ajo ecte me hapa të vegjël, me kryet përkulë tuej pa tokën, ngrinte vetëm sytë për me pa kanjiherë përpara dhe bashkë me sytë i ngrinte edhe tre vijat që kishte në ballë.  Veshjen e kishte interesante, gjithmonë me funde, të gjatë, verë e dimën, shi, bora në palc apo vera me plasë, gjithmonë ngjyra t'forta, apo me motive absurde, jo se harxhonte shumë për veshjen, por ato që i blinte ishin të tilla; herë me çizme të mëdha deri te gjuni; herë me nji palë sandale të sheshta e me rrypa të thjeshtë (kto sandale i mbante deri sa fillonin shinat e furishëm); bluzat s'kishin ndonji veçanti të madhe; xhupat po, sepse gjithmonë i kishte ma të vegjël se trupi i saj dhe mezi i mbërtheheshin, kështu kishte nji xhaketë lëkure dhe nji xhakovento, madje shpesh herë i mbërthente edhe keq, nji pull ma poshtë ose ma nalt. Njiherë e pashë të veshun edhe me nji fund e bluzë, që dukej si nji nuse e vonueme në dasmën e vet, e poshtë kryetit, pikërisht ndër shpatulla kishte vue edhe nji shall krejt t'bardhë që ia fluturonte era e lehtë e verës.
Kur u njoftme nga afër, shkëmbyem vetëm numrin e dhomave dhe numrin e fmive, unë dy e ajo asnji. Fliste me hundë dhe shpejt, mezi kuptohej, por ishte dashamirëse, e butë. Kur e shifte se ti nuk ia kishe ngenë me i folë nuk t'afrohej. Kur delnim me ble te kamionat që shpërndajnë me çmim t'lirë ushqime që skadohen për nji ditë deri në nji javë, ajo rrinte në nji anë, nuk grindej apo nuk ankohej asnjiherë, siç banin të tjerët. Ndryshonte në ftyrë kur e përshëndesje. Më pat ftue disa herë n'dhomën e saj me shkue me zgjedhë ndonji teshë nëse kisha nevojë, i thosha po, por asnjiherë nuk pata shkue. 
Andej rrotull foyer-së dikush thoshte se ishte e marrë, por përveç trishtim jete e revoltë ndaj saj, nuk shifje gja tjetër në sytë e saj; dikush thoshte se ajo u pat martue me nji burrë vetëm për t'i ba dokumentat, meqë kjo ishte franceze dhe ai tjetri i huej, por kjo histori kishte vite, sepse tjetri kishte vazhdue jetën e vet ktu në Francë; dikush thoshte se ajo në katin e vet i bante sus tanë burrat që jetonin në atë krah, kur fillonin me ba zhurmë. Vetëm njiherë e kam pà të çatrafilueme nervash, duhet të ishte dimën se më bani përshtypje se po dilte prej ndërtesës me veshje jo të duhuna për stinën; i ndiznin sytë, pikërisht ata që dinin me shprehë ngrohtësi edhe pse të zinj; u shkëmbyem, por nuk i folëm njena-tjetrës, duket se respektuem gjendjen shpirtnore të secilës.
Pak ditë ma parë, ndërsa shkoja me makinë në punë e pashë zojën e ndërtesës së krahut të djathtë, që banonte në katin e dytë, por që s'ia mbaj mend dot numrin e dhomës. Po shkonte në foyer, krejt e njëjtë, ashtu siç e mbaj mend. Prej kësaj foyer-së jam largue në dhjetor të 2013 për të dalë në nji shpi teme. Për ta shpjegue pak natyrën e këtyne banesave, them me pak fjalë që shteti i përdor për francezët e braktisun apo të vetbraktisun; për emigrantët që janë në procedurë për të marrë dokumentat si dhe për persona që i kanë marrë kto dokumenta, por që janë pa familje. Shqiptarët, armenët, rusët, indianët apo çdo familje me çfarëdo lloj kombësie nuk i reziston gjatë jetës në kto ndërtesa; u merret fryma; nuk e konceptojnë vedin në vende të tilla, se herë janë të ngushta, herë të errta, gjithëherë me aroma të tmerrshme (banjosh, dushesh, nganjiherë mund të dëgjoje aroma trupash gati në dekompozim, por që ende ecnin) me ndonji banorë që ishte i sëmurë mendorë; handikapatë; me histori vrasjesh e vetvrasjesh. Janë ndërtesat e fundit për njerzit që s'presin asnji t'ardhme, perveç fundin e tyne. Të paktën te kto lloj ndërtesash kte fund dikush e merr vesh, e s'e kanë fatin e nji fundi tjetër ku mund të kalojnë ditë e askush s'e di se kanë shkue andej përtej e vetëm kutërbimi që mbyt jetën e kojshisë asht sinjali që deka e 'shpëtoi' edhe nji.

Ekspozita e grave fotografe: Kush ka frikë nga dëshira e tyne me i ba të përjetshme imazhet e tyne?

Letër mikes Leda Kushova


E dashtun Leda!

Due me të falenderue për vizitën që bamë bashkë në Museè d'Oragnerie të shtunën e 24 tetorit, ku vizituem ndjeshëm ekspozitën e grave fotografe nga viti 1839-1919. Organizatorët e kishin titullue 'Kush ka frikë nga gratë fotografe?' Ndoshta ishte pikërisht kjo pyetje, që e pashë rastësisht në faqen tande të facebook-ut, që ma shtoi kureshtjen për me e pà kur të vija në Paris. E kur gjeta edhe gadishmërinë tande, i thashë vedit, 'po', kam për të shkue. Jo më e gjetë përgjigjen e pyetjes që kishin ngritë organizatorët, por thjeshtë me e ditë, pse e kishin ba atë pyetje. Unë e mora me qindra kilometra larg kte dëshirë dhe nga ekspozita dola me diçka tjetër në krye.
Rreth dy javë ma parë pata nji bisedë me Besën (Maliqin), ajo asht fotografe dhe modele e fotografive të saj. Ndër të tjera i shkruajta, se nëse nji imazh e marr me vedi me ditë, javë apo kohë të tana, asht efekti ma i madh që len te unë nji fotografi. E ta dish që te unë ende asht i gjallë imazhi i fotos 'Samaritan woman with her dead child'; të kujtohet ishte te salla e dytë e ekspozitës, pikërisht sa hyje, në krah të majtë. Ajo asht vetëm me bust, në profil, ka nji shami të bardhë deri në gjysë të kryetit, shef majtas, ftyrën e ka krejt të bardhë, dukej sikur ishte e qetë, por jo, ftyra e saj, përveç syve të hapun, s'ka shprehje, s'ka jetë. Në krahun e majtë të saj; pak sipër brrylit, ka nji shtrat me shtroje të zeza e sipër tij asht i shtrimë nji fmi i bukur biond; kaçurrela të vogla; asht gati gjysë i zhdeshun, nji bluzë e bardhë, e ngritun deri sipër gjoksit, në formë të ç'rregullt, gati duket sikur asht nji bluzë ma e vogël për trupin e tij, i duket krejt barku, poshtë ka pelena të bardha dhe kambët i ka të zbulueme, të shtrime njsioj sikur flenë fmitë, duert i ka të lëshueme krejt të lirshme sipër kryetit, duhet të ishte rreth dy vjeç ai fmi, e për ma tepër ftyrën e ka të kthyeme krejt nga aparati fotografik. Përveç syve t'mbyllun, nuk ndryshon asgja nga pamja e s'amës, i bardhë dhe pa shprehje, pa jetë. I lexova shënimet që kishin vendosë poshtë fotografisë, pllaka gri, me shkronja të vogla, që në fillim s'ia kuptova randësinë, por nga fundi i ekspozitës më humbi durimi me i lexue. Të kërkova nëpër sallën e dytë, por s'të gjeta, për të thanë se çka kishte fotografue fotografja. Atëherë gjeta diku Zarën e ia shpjegova. Aty fillova me hy në shpirtin e ekspozitës, sepse fotoja realisht më preku, ia pata lexue emnin autores, por kur kam dalë nga ekspozita kam marrë me vedi imazhin e saj dhe jo emnin, disi më kujtohet se ajo kishte lindë në Indi. Pse më bani përshtypje dhe pse e kam me vedi këtë imazh? Thue se unë e pashë atë në kontekstin e nanës; të grues që frikën e vetme, frikë që e ndjek ndoshta përditë në pavetëdije asht humbja e fmisë së vet? Ndoshta po, e ndoshta jo. Për ta mbështetë ma shumë kte 'jo'-në teme tham që kam marrë me vedi imazhin që ishte m'u në ballë të sallës së dytë, nji zojë, në profil, veç zi, e bardhë ishte ftyra dhe flokët e saj...të thashë, 'Leda Emily Dickinson', e ti më the; 'jo, asht nana e Virxhinia Uolfit', e pashë edhe njiherë pas këtij detaji dhe u mrekullova me foton e saj, me shëmbëlltyrën që pat përcjellë nana te vajza; jo, duhet me ta heqë prapë idenë se u emocionova si grue, si nanë. 

Julia Margaret Cameron. “Zojusha Herbert Duckson” (portret,1867)

E di, kur pashë atë foton me titullin 'Emigrantë nga Europa e Lindjes', në bord t'anijes janë pak gra, të uluna si në stola e poshtë tyne, pikërisht te kambët, kanë fmitë, diku pas tyne asht edhe ndonji burrë me kasketë. Iu afrova me pà, se mbase mund të dalloj ndonji shëmbëlltyrë shqiptareje në mesin e tyne, por veshjet s'ishin tonat, kishin bohçe të bardha, shami të bardha në krye, por me ruda sipër, e na nuk i kena pasë ndonjiherë këto ruda, as si shenjë varfnie. Kam marrë me vedi edhe imazhin e zojës fotografue në 92 vjetorin e lindjes dhe 74 vjetorin e martesës; rrudha të fjetuna në gushë e faqe dhe në krah të majtë të ftyrës, pak nga qendra kishte atë nishanin, i cili kishte dy tre qime, mes të cilave edhe të bardha. E mbaj mend, nuk shikonte nga aparati që e kishte fiksue, por poshtë, nga e djathta, kishte shami të zezë, e cila nuk ia mbulonte krejt kryetin, mund t'ia dalloje fort mirë ndamjen në mes të flokëve dhe fijet e shumta gri. 
Pastaj më tërhoqe vëmendjen mbi nji foto tjetër, që e kisha kalue shpejt, nji grue tjetër, e fotografueme nga mesi e nalt, me flokët e gjatë e të shpupurishun, me bluzën gjysëm të hapun, me krye mënjianë. 'Engjëlli n'varr' më the që kishte titullin, e pashë me andje, ndërsa më shpjegoje se ishte zgjedhë nji grue leshra lëshueme, si shenjë sensualiteti, por 'a asht vdekja aq sensuale sa grueja në foto?'. E kupton, prapë jam te raporti vdekje-grue- nanë. 

'Engjëlli n'varr' 

Pastaj nudot, në sallën pak para daljes...vajza, djem, jashtë në natyrë, afër nji burimi uji, afër nji peme. Njena prej tyne ishte nji djalë me shpinë nga aparati fotografik dhe përballë nji prendimi dielli, ka nji trup të pjekun dhe asht kapë në momentin që po ban nji përshëndetje, pasi duket tendosja e trupit. Flokët nuk i ka të preme krejt shkurt, i shkojnë deri te gjysa e qafës, afër ka nji pemë që asht e shkretë, rreth e rrotull nuk ka ndonji gja që mund të lulzojnë, po atje përballë asht dielli. Duket se asht nji vend shumë i hapun ku asht ba fotografia, se afër diellit duket i plotë edhe nji mal. Nuk e di se te cila sallë ishte fotoja e nji fmije, n'anë të nji rruge me dy kthesa të forta, ai asht vetëm në atë lëndinë të vogël, pak ma andej, pikërisht aty ku kuptohet se rruga vazhdon, janë edhe disa pemë të mëdhaja, asht i veshun me këmishë të bardhë e paliçeta, flokët deri në qafë, aty te preme drejt, na e kena me shpinë, i duket vetëm faqja e djathtë, nji faqe topolake, e fotografja ia ka vie titullin 'Rrugës për në Romë', të paktën kështu e mbaj mend unë. At' fmi e pashë si model edhe diku tjetër.
Kurse fotot e tjera, të Darvinit apo të Rodin në studio janë imazhe që i kam pa edhe ma përpara, por më banen pështypje, pikërisht se kto foto i paska shkrepë nji grue. Ndërsa ma shumë se fotot, ajo çka më bani ma shumë përshtypje ishte fakti që nji grue, pasi kishte lindë dhjetë fmi kishte vendosë me u ba fotografe, dhe modelet e fotove të saj ishin pikërisht fmitë, në ambiente shpie, natyrë, etj; më bani përshtypje edhe që në tanë atë ekspozitë, me emna të ndryshëm s'kishte asnji italiane, vetëm nji franceze dhe tana të tjerat angleze e amerikane. 

Alice Austen Cigaret

E në kte pikë, due me kujtue faktin ma të randësishëm, që e ban kte ekspozitë të jashtëzakonshme, vitet e shkrepjes së këtyne aparateve, 1839 të parat. Pikërisht kte fakt ma përsërite disa herë, sidomos në fotot e para, menjiherë në hyrjen e sallës së parë; në krah të majtë pamë nji album me foto, që ishte hapë të nji fletë me diçka blu e mbi të shenja të bardha, të nji gjetheje. Pikërisht ktu u tregova 'katnare e karagjoze', duke qeshë nën za e në vështrimin e nji prej kujdestareve të ekspozitës, asaj grues të gjatë, që kishte për detyrë me u thanë vizitorëve mos me prekë asgja e mbi të gjitha mos me ba foto (i shkoj goja mbrapa të shkretës me vajzat e mia, e sidomos me Jutbinën). E kam pak në natyrë me u tallë edhe me gjanat e bukura, por nuk zgjati shumë, pikërisht te fotoja ku tregohet nji rrugë e thjeshtë në Rouen të Francës, ndërsa lexoja vitet, emnat e veprat e artisteve, fillova me hy në histori, e cila na kishte ftue aty me pyetjen 'Kush ka frikë nga gratë fotografe?' Prandaj due me të falenderue edhe për kte, 'shifi vitet kur i kanë ba, atëherë s'ka kenë si tash ku gjithkush mund ta ketë nji aparat, Iphone, e shumë mjete të tjera për me e ba të përjetshëm nji çast'. E na u largueme prej ekspozitës, secila tuej marrë me vedi përshtypjet personale; për mos me harrue që vizitueme edhe dhomat rrethore te Monesë, me pikturat gjigande të Nimfave, e dy vajzat e mia dukeshin si dy nimfa me nervat kaçurrel. Zara mezi pozoi para njenes prej pikturave të Monesë e Jutbina ia fuste vrapit sa në njenen sallë në tjetrën, si me kenë kand lojnash. 

Anë Brigman (1909)

Ndërsa unë nuk e di se çka kenë tuej ba nana e gjyshes seme në 1839, kur nji grue vendosi me shkrepë nji imazh e me e ba pjesë të historisë së grave në fotografi; por di që në moshën e vajzave të mia, gati 6 vjeçe e vogla dhe 11 e madhja unë s'kam pasë televizor dhe jam shumë e gzueme që u dhashë vajzave të mia me pa histori, jo vetëm Monenë. 
Por e di, nuk mjaftoi fakti që u bana pak karagjoze në ekspozitë, kur mbas nji javet kujtohem 'pse mos të baj nji reportazh?' Po unë s'kisha marrë asnji info, asnji shënim, asgja, as ndonji fotografi kështu si fshehtas, siç banë disa aty në ekspozitë, se dikur i kam qa me lot kto gjanat 'ilegale' kështu. E të shkrojta për me u kujtue për emna, sidomos për autoren e fotos 'Samaritan woman with her dead child', etj etj, e më pyete 'pse s'more shënime ti?' Kështu e braktisa edhe idenë e reportazhit dhe vendosa me të shkrue kte letër.
Atëherë i hyna më gjetë informacione dhe arrita me marrë nji pjesë të vogël, por jo pak të randësishme. Julia Margaret Kameron duket se ishte ylli i asaj ekspozite, pikërisht ajo që kishte ba foton e nanës me fminë e vdekun, apo profilin e nanës së Uolfit, e cila kishte kenë modele në disa fotografi. Në internet gjen tana informacionet për të, nji shumësi fotosh. Si thotë nji nga fotografet e sotme, intervistuar te emisioni La Galeri transmetue në Francë 5 'nuk e di pse fillon njeriu me fotografue, e pikërisht n'at epokë që ishte e vështirë, ndoshta nga dëshira, s'e di...unë kam fillue me fotografue pa e ditë se do bahem fotografe'...kurse artistja tjetër thotë 'gratë kanë arritë me fotografue atëherë pasi kishin nji stad social të caktuem' (ktu m'u kujtue edhe pak Simonë dë Bouvar). Në fakt edhe në ekspozitë, diku ishte shkrue, s'e di tash te cila, që fotografet në shumicën e rasteve kanë pasë mbështetjen e burrave, vllazënve apo shoqënisë së tyne për me e plotësue dëshirën për me fotografue. Tuej iu futë edhe ma shumë informacioneve nga La Croix mësova emnin e asaj që kishte fotografue cianotipet, Anna Atkins, britanike. Në internet në biografinë personale të saj, mësohet se ende nuk e kanë nda se cila ka qenë e para fotografe Atkins apo Konstancë Talbot, e cila ka kenë pikërisht grueja e atij që shpiku fotografinë, U.H.Talbot. Por Ledë e sigurtë asht që gratë kanë fillue me fotografie që në shpikjen e aparatit. 

Anna Atkins Cianotipet

Në Liberation msova që Amerika dhe Britania i ka dhanë me kohë vendin e duhun grave fotografe, sidomos pioniereve, që në vitet 1970 apo 1980 , e ndërsa Franca kte po e bante vetëm në 2015. Atëherë e kuptova pse e kishin titullue ashtu ekspozitën 'Kush ka frikë nga gratë fotografe?' dhe nji përgjigje asht; prej tyne ka frikë nji shoqni e mbyllun, nji patriarkat që nuk e shemb asnji revolucion. E ndërsa tham se kështu kanë mendue francezët, qeshi me vedi, po shqiptarët çka mendojnë? Alice Austen asht autorja e atyne emigrantëve në anije, për të cilën nga ekspozita kujtoj faktin që ajo s'ka pranue asnji model burrë (shpresoj të mos gabohem) dhe rolin e burrave në fotot e saj e kanë ba po gratë, në disa prej tyne asht edhe ajo vetë e veshun si burrë. Gertrude Käsebier (kte e kam më duket) asht grueja që vendosi me u ba fotografe pasi kishte lindë dhjetë fmi; francezja me pamjen e Rouen asht Franceise Selinë Laguarde; Anë Brigman asht fotografia që ka nudot në ekspozitë, pastaj kam gjetë emnat e Imogjen Kuningam, Li Miler, Gjisele Freund, i mbaj mend si emna që i kam pa në ekspozitë, por nuk kujtoj fotografitë e tyne. Te filmi i France 5 artistët e intervistuem e pranojnë që periudha 1839-1919 ishte fillesa, pasi pas këtyne viteve grueja fotografe merr ma shumë frymë dhe luen ma lirshëm me aparatin. Por kjo pjesë gjendet në Musée d'Orsay, që s'arrita me e pà.

Në fund, për me e mbyllë kte letër të gjatë, po i përgjigjem pyetjes, e cila më kishte tërheqë deri te dyert e muzeumit, 'unë kam frikë prej atyne fotografeve'. Pse do thuesh ti? Po ja, pavarësisht stadit të tyne social, pra s'kanë pasë nevojë me jetue me artin e tyne, stad që mund ta kenë pasë në Europë ndoshta 2 për qind e grave, ato kanë guxue. Ky guximi i tyne për me provue diçka të re, pavarësisht pengesave, e ndër pengesat ma kryesore asht mendësia, e pranoj që asht emocionues, por edhe frikësues. Asht frikësues, sepse në kte vit ku jena, me kto kushte që jena, unë s'arrij me guxue me të njëjtën forcë siç filluen gratë e 1839. Ngushllohem me vedi me kte; imazhet që kam marrë me vedi, të plotësueme edhe me informacione, përbajnë kapituj të randësishëm të kujtesës, që asht pjesë e randësishme e formimit tem sigurisht edhe të nevojës për me pasë ma shumë guxim.

Të përshëndes